ସୁପାର୍ଶ୍ୱନାଥ ଓ ଝଡ଼ୁଥିବା ପତ୍ର
ବାରାଣସୀରେ ଜନ୍ମିତ ସୁପାର୍ଶ୍ୱନାଥ ଖସୁଥିବା ପତ୍ର ଦେଖିବା ପରେ ନିଜର ରାଜସିଂହାସନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ସରଳ ଶିକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ ସପ୍ତମ ତୀର୍ଥଙ୍କର ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଶାଶ୍ୱତ ନଗରୀ ବାରାଣସୀରେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜା ପ୍ରତିଷ୍ଠ ଓ ରାଣୀ ପୃଥ୍ୱୀ ଜଣେ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ; ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ବିଶେଷ ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ଜୀବନୀ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ପରି, କଲ୍ପସୂତ୍ରରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଏବଂ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହେମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଶଲାକାପୁରୁଷଚରିତ୍ରର ତୃତୀୟ ପର୍ବରେ ପୁଣି କୁହାଯାଇଛି। ତାଙ୍କର ନାମ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ରଖାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ବଡ଼ ହେବା ସହିତ ସେ ସେହି ଯୁଗର ଜଣେ ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ମିଳିପାରୁଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶିକ୍ଷା ପାଇଲେ। ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ତାଙ୍କ ବିବାହ ହେଲା ଏବଂ ଶେଷରେ ସେ ପିତାଙ୍କ ସିଂହାସନରେ ଆରୂଢ଼ ହେଲେ; ସ୍ପଷ୍ଟ ନ୍ୟାୟପରାୟଣତା ଏବଂ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପ୍ରତି ଯତ୍ନ ସହିତ ଶାସନ କଲେ।
ଏକ ନଜରରେ ସୁପାର୍ଶ୍ୱନାଥ
ଖସୁଥିବା ପତ୍ର ଉପରେ ଏକ ଦୃଷ୍ଟି
ତାଙ୍କ ଜୀବନର ମୋଡ଼ କୌଣସି ନାଟକୀୟ ସଙ୍କଟ ମାଧ୍ୟମରେ ଆସି ନଥିଲା, ବରଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନୀରବ, ସାଧାରଣ ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଆସିଥିଲା। ଦିନେ, ନିଜ ପ୍ରାସାଦର ଛାତ ଉପରେ ଠିଆ ହୋଇ, ରାଜା ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଘଟିବାର ଦେଖିଲେ। ଗୋଟିଏ ଋତୁ ପୂର୍ବରୁ ସବୁଜ ଓ ଜୀବନ୍ତ ଥିବା ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବର୍ତ୍ତମାନ ଖସୁଥିଲା, କୁଞ୍ଚିତ ହେଉଥିଲା ଓ ବିଛାଡ଼ି ପଡ଼ୁଥିଲା; ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଙ୍ଗରେ ଫୁଟିଥିବା ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ବର୍ତ୍ତମାନ ମଉଳି ଯାଉଥିଲା ଓ ପବନରେ ପାଉଁଶିଆ ପାଖୁଡ଼ା ହରାଉଥିଲା। କେହି ବିଚାର ନ କରି ଦେଖିପାରିବା ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା ତାହା; ତଥାପି ସୁପାର୍ଶ୍ୱଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ଏକ ପ୍ରକାଶର ବଳ ସହିତ ଆଘାତ କଲା: ଯାହା କିଛି ଜୀବିତ, ତାହା ଯେତେ ସୁନ୍ଦର ବା ଜୀବନ୍ତ ହେଉ, କ୍ଷୟ ଓ ପତନର ଅଧୀନ; ଏବଂ ଯେତେ ସୁଶାସିତ ରାଜ୍ୟ ହେଉ, ତାହା ତାଙ୍କୁ ଏହି କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁରତାରୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ ନାହିଁ।
ଅନିତ୍ୟ ପାଇଁ ସିଂହାସନ ତ୍ୟାଗ
ଜୈନ ଦର୍ଶନର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସତ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ, ଅନିତ୍ୟତାକୁ ଏହି ଆକସ୍ମିକ, ସ୍ୱଚ୍ଛ-ଦୃଷ୍ଟିରେ ଉପଲବ୍ଧି କରି ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ମୂଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କମ୍ପିତ ହେଲେ; ଏହା ପରେ ତାଙ୍କ ସିଂହାସନ, ପ୍ରାସାଦ, ଏପରିକି ନିଜ ଶରୀରକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଅସ୍ଥାୟୀ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ଭାବରେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ତାହାର ଶାସନ ସମର୍ପଣ କଲେ, ଏବଂ ଯେଉଁ ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଏକଦା ଶାସନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ସେହି ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ତପସ୍ୱୀର ପଥ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ନଅ ମାସ ଧରି ସେ କଠୋର ଧ୍ୟାନ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ; ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଷଷ୍ଠ ଦିନରେ ସେ କେବଳ ଜ୍ଞାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସର୍ବଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ, ଲାଭ କଲେ ଏବଂ ସପ୍ତମ ତୀର୍ଥଙ୍କର ହେଲେ।
ବିଶାଳ ଅନୁଗାମୀ ବର୍ଗଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଦେଶ
ସୁପାର୍ଶ୍ୱନାଥ ପରେ ନିଜ ଜୀବନର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତ୍ୟାଗ, ସମ୍ୟକ ଆଚରଣ ଓ ସମ୍ୟକ ଜ୍ଞାନର ଜୈନ ନୀତି ଶିକ୍ଷା ଦେଇ ବିତାଇଲେ। ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଲିପିବଦ୍ଧ କରେ ଯେ ତାଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ବର୍ଗରେ ପଞ୍ଚାନବେ ଜଣ ପ୍ରଧାନ ଶିଷ୍ୟ, ଗଣଧର, ଏବଂ ବହୁ ଲକ୍ଷ ଭିକ୍ଷୁ, ଭିକ୍ଷୁଣୀ ଓ ଗୃହୀ ଅନୁଗାମୀ ଥିଲେ। କୁହାଯାଏ ଯେ ସେ ଶିଖରଜୀରେ ଚରମ ମୁକ୍ତି, ମୋକ୍ଷ, ଲାଭ କଲେ; ସେହି ପବିତ୍ର ଶିଖରରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିବା ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ଧାରାରେ ସେ ମଧ୍ୟ ସାମିଲ ହେଲେ।
ପତନ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ସ୍ୱସ୍ତିକ
ତାଙ୍କ ଚିହ୍ନ ସ୍ୱସ୍ତିକ ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାସମୂହରେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ମଙ୍ଗଳ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ; ଏହା ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଚାରି ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଗତିକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ: ଦିବ୍ୟ ଜୀବ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, କିମ୍ବା ନରକବାସୀ; ଏହି ସବୁ ପାର ହେବାର ପଥ ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦେଖାଏ। ଜୈନ ଭାଷ୍ୟକାରମାନେ ସତର୍କତାର ସହ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି ଯେ ସୁପାର୍ଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ନିଜ ଯୁଗର ବହୁ ସହସ୍ରାବ୍ଦ ପୂର୍ବରୁ ଜୈନ, ହିନ୍ଦୁ ଓ ବୌଦ୍ଧ ପ୍ରତିମାଶାସ୍ତ୍ରରେ ବ୍ୟବହୃତ କଲ୍ୟାଣର ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଚିହ୍ନ ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ରାଜନୈତିକ ଅପବ୍ୟବହାର ସହ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ରଖେ ନାହିଁ। ଜୈନ ମନ୍ଦିର ଓ ପାଣ୍ଡୁଲିପି ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ପୂର୍ବ ପରି ଶୁଭତା ଓ ଆତ୍ମାର ଚାରି ଗତିର ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଛନ୍ତି।
ଦୁଇ ଆଲୋକିତ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ
ତୀର୍ଥଙ୍କର ପରମ୍ପରାରେ ସୁପାର୍ଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ସ୍ଥାନ ପଦ୍ମପ୍ରଭଙ୍କ ପରେ, ଯାହାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନାମର ଉତ୍ସ ଲାଲ ପଦ୍ମ ପାଇଁ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭଙ୍କ ପୂର୍ବରେ, ଯିଏ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଆଲୋକିତ ଅଷ୍ଟମ ତୀର୍ଥଙ୍କର। ପଦ୍ମପ୍ରଭଙ୍କ ପ୍ରତୀକବାଦ କାଦୁଅ ପାଣିରୁ ଅସ୍ପୃଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଠୁଥିବା ପଦ୍ମ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା, ଆଉ ସୁପାର୍ଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ନିଜ ଜାଗରଣ ଏକ ଉଦ୍ଭିଦର ଜୀବନର ବିପରୀତ ପ୍ରାନ୍ତର ଚିତ୍ର ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା: ଫୁଟୁଥିବା ଫୁଲ ବଦଳରେ ଖସୁଥିବା ପତ୍ର। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁରୁଙ୍କ ପରମ୍ପରାଗତ ପ୍ରତିମାଶାସ୍ତ୍ର ଓ କାହାଣୀ ସେହି କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁରତାର ଏକ ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ଯାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଶେଷରେ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।
ଛାତ: ବାରମ୍ବାର ପ୍ରକାଶର ସ୍ଥାନ
ଜୈନ କାହାଣୀ-ପରମ୍ପରା ଏକାଧିକ ଥର ଏକ ଛାତକୁ ସେହି ସ୍ଥାନ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରେ ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ଶାସକଙ୍କ ଆଖି କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁରତା ପ୍ରତି ଖୋଲିଥିଲା; ଏବଂ ସୁପାର୍ଶ୍ୱନାଥଙ୍କ କାହାଣୀ ଏହି ଢାଞ୍ଚାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ସର୍ବାଧିକ ପୁନରାବୃତ୍ତ ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ। ଶବଯାତ୍ରା, ମୃତ୍ୟୁପଥଯାତ୍ରୀ ବୃଦ୍ଧ, କିମ୍ବା ରଣକ୍ଷେତ୍ରର ପରାଜୟକୁ ଘେରି ଗଢ଼ି ଉଠିଥିବା ତ୍ୟାଗ କାହାଣୀଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ସେଦିନ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ଉପଲବ୍ଧି ଲଦିଦେବା ପାଇଁ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ଶକ୍ତି ନଥିଲା। ତାଙ୍କ ଜୀବନର ପ୍ରତି ବର୍ଷ ଋତୁ ବଦଳିଥିଲା; ସେ ଯେତେବେଳି ଶରତ ଋତୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରନ୍ତି, ସେତେବେଳି ସେହି ଏକ ପ୍ରାସାଦ ଛାତରୁ ପତ୍ର ଖସିଥିଲା। ବଦଳିଥିଲା ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖର ଜଗତ ନୁହେଁ, ବରଂ ସେ ତା ଉପରେ ଆଣିଥିବା ମନୋଯୋଗର ଗୁଣବତ୍ତା। ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଜୈନ ଗୁରୁମାନେ ଏହି ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ତୋଳି ଧରନ୍ତି ଯେ ଜାଗରଣର ଉପାଦାନ ସର୍ବଦା ଉପସ୍ଥିତ ରହେ; କେବଳ ତାହାକୁ ପ୍ରକୃତରେ ଦେଖିବା ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ମନର ଅପେକ୍ଷାରେ ଥାଏ, କେବଳ ଏଡ଼ାଇ ଯିବା ମନର ନୁହେଁ।
ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ବିନା ଜାଗରଣ
ଜାଗରଣ ପାଇଁ ସର୍ବଦା ବିପର୍ଯ୍ୟୟ, ଶୋକ କିମ୍ବା କ୍ଷତିର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, ଏହା ସ୍ମରଣ କରାଉଥିବା ଜୈନ ପରମ୍ପରାର ସବୁଠାରୁ କୋମଳ ସ୍ମୃତିଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ କାହାଣୀ ରହିଯାଇଛି। କେତେବେଳେ କେତେବେଳେ ଗୋଟିଏ ଖସୁଥିବା ପତ୍ରକୁ ପ୍ରକୃତରେ ଦେଖିବା ହିଁ ଯଥେଷ୍ଟ; ଯେଉଁ ମନ ପୂର୍ବରୁ ସେଥିରେ ସେହି କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁରତା ଚିହ୍ନିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶରୀର ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ସୁଖକୁ ଶାସନ କରେ, ଯେକୌଣସି ଋତୁରେ ତାହା ଯେତେ ସୁରକ୍ଷିତ ମନେ ହେଉ ନା କାହିଁ। ଆଜି ଯେଉଁ ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଗୁଣବତ୍ତାର ମନୋଯୋଗ ଆଗକୁ ନେବାକୁ ଉତ୍ସାହିତ ହୁଅନ୍ତି; ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ନିଜ ସାଧାରଣ ଛାତ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ନିଜ ଦୈନନ୍ଦିନ ପରିବେଶରେ ସେହି ଶାନ୍ତ ଶିକ୍ଷା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବାର ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି; ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷା ଏକଦା ଶାସନରତ ରାଜାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତିର ସାଧକରେ ପରିଣତ କରିଥିଲା।
ଆପଣ କଣ ଜାଣନ୍ତି?
ସୁପାର୍ଶ୍ୱନାଥ ବାରାଣସୀରେ ରାଜା ପ୍ରତିଷ୍ଠ ଓ ରାଣୀ ପୃଥ୍ୱୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ; ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମକୁ ଚିହ୍ନିତ କରିଥିଲା।
ନିଜ ପ୍ରାସାଦର ଛାତରୁ ପତ୍ର ଖସିବା ଏବଂ ଫୁଲ ଶୁଖିବା ଦେଖି ସେ ସିଂହାସନ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଗୋଟିଏ ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେ ଅନିତ୍ୟତା, ଅର୍ଥାତ୍ ନଶ୍ୱରତା, ଚିହ୍ନିଲେ।
ନଅ ମାସ ତପସ୍ୟା ପରେ ସେ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ; ପଞ୍ଚାନବେ ଜଣ ପ୍ରଧାନ ଶିଷ୍ୟ, ଗଣଧରଙ୍କ ସହିତ ସେ ସପ୍ତମ ତୀର୍ଥଙ୍କର ହେଲେ।
ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ ସ୍ୱସ୍ତିକ ହେଉଛି ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ମଙ୍ଗଳ ଚିହ୍ନ, ଯାହା ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଚାରି ଗତିକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ; ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ରାଜନୈତିକ ଅପବ୍ୟବହାର ସହ ଏହାର କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ।
ତୀର୍ଥଙ୍କର ପରମ୍ପରାରେ ସେ ପଦ୍ମପ୍ରଭଙ୍କ ପରେ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଆସନ୍ତି; ପାରମ୍ପରିକ ଦୁଇ ମିଲିୟନ ପୂର୍ବ ଆୟୁଷ ପରେ ଶିଖରଜୀରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ।
ଜૈନ ଧର୍ମ ରୁ ଅଧିକ
ସମ୍ପର୍କିତ ଶିକ୍ଷା
ସେହି ଶିକ୍ଷା, ବିଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ