सुपार्श्वनाथ आणि गळणारी पाने

प्राचीन आणि शाश्वत नगरी वाराणसीत, इक्ष्वाकु वंशाचे राजा प्रतिष्ठ आणि राणी पृथ्वी यांनी एका पुत्राचे स्वागत केले; जैन परंपरेनुसार त्यांचा जन्म विशेष शुभ स्वप्नांनी चिन्हांकित झाला होता. त्यांचे चरित्र, त्यांच्या आधी आणि नंतरच्या तीर्थंकरांप्रमाणे, कल्पसूत्रात नोंदलेले आहे आणि आचार्य हेमचंद्रांच्या त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्रातील तिसऱ्या पर्वात पुन्हा सांगितले गेले आहे. त्यांचे नाव सुपार्श्व ठेवले गेले, आणि मोठे होताना त्यांनी त्या काळातील राजकुमाराला मिळू शकणारे उत्तम शिक्षण घेतले. योग्य वेळी त्यांचा विवाह झाला आणि अखेरीस ते वडिलांच्या सिंहासनावर आरूढ झाले; स्पष्ट न्यायप्रियता आणि प्रजेविषयीच्या काळजीने त्यांनी राज्य केले.

त्यांच्या जीवनाला वळण कोणत्याही नाट्यमय संकटातून मिळाले नाही, तर अत्यंत शांत, सामान्य निरीक्षणातून मिळाले. एके दिवशी, आपल्या राजवाड्याच्या गच्चीवर उभे राहून, राजा सुपार्श्वांनी ऋतूंचा बदल आपल्यासमोर घडताना पाहिला. एका ऋतूपूर्वी हिरवी आणि जीवनाने भरलेली पाने आता गळत, कुरवाळत आणि विखुरत होती; तेजस्वी रंगांत फुललेली फुले आता कोमेजून वाऱ्यात पाकळ्या गमावत होती. कोणीही विचार न करता पाहू शकेल असे ते दृश्य होते, पण सुपार्श्वांसाठी ते एका साक्षात्काराच्या बळासह धडकले: जे जे जगते, ते कितीही सुंदर किंवा बलवान असले तरी क्षय आणि पतनास बांधलेले आहे; आणि कितीही उत्तम शासित राज्यही त्यांना या क्षणभंगुरतेपासून वगळू शकत नव्हते.

जैन तत्त्वज्ञानातील मध्यवर्ती सत्यांपैकी एक असलेल्या अनित्याची ही अचानक, स्पष्ट-दृष्टीची ओळख होऊन मूळापासून हादरलेले सुपार्श्व, आता आपले सिंहासन, आपला राजवाडा, किंवा अगदी आपले शरीरही तात्पुरत्या गोष्टींपेक्षा अधिक काही म्हणून पाहू शकत नव्हते. त्यांनी आपले राज्य त्यागले, त्याचा कारभार सोपवला, आणि एकेकाळी राज्यकारभारात आणलेल्याच गांभीर्याने तपस्वी मार्ग स्वीकारला. नऊ महिने त्यांनी कठोर ध्यान आणि आत्मसंयमाचा अभ्यास केला; फाल्गुन महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील सहाव्या दिवशी त्यांना केवलज्ञान, म्हणजे संपूर्ण आणि सर्वज्ञ ज्ञान, प्राप्त झाले आणि ते सातवे तीर्थंकर झाले.

त्यानंतर सुपार्श्वनाथांनी आपल्या आयुष्याचा मोठा काळ त्याग, सम्यक आचरण आणि सम्यक ज्ञान या जैन तत्त्वांचा उपदेश करण्यात घालवला. त्यांच्या अनुयायी वर्गात पंचाण्णव प्रमुख शिष्य, म्हणजे गणधर, तसेच अनेक लाख भिक्षू, भिक्षुणी आणि गृहस्थ अनुयायी यांचा समावेश होता, अशी नोंद जैन परंपरा करते. ते शिखरजी येथे अंतिम मुक्ती, मोक्ष, प्राप्त करते झाले असे मानले जाते; त्याच पवित्र शिखरावर मुक्ती मिळाली असे परंपरेने मानले जाणाऱ्या तीर्थंकरांच्या दीर्घ रांगेत ते सामील झाले.

त्यांचे चिन्ह, स्वस्तिक, भारतीय परंपरांमधील सर्वात प्राचीन मंगल चिन्हांपैकी एक आहे; ते पुनर्जन्माच्या चार संभाव्य गतींचे प्रतिनिधित्व करते: दिव्य जीव, मनुष्य, पशू, किंवा नरकवासी; या सर्वांच्या पलीकडे जाण्याचा मार्ग त्यांचा उपदेश दाखवतो. जैन भाष्यकार काळजीपूर्वक नमूद करतात की सुपार्श्वनाथांच्या स्वतःच्या युगाच्या हजारो वर्षे आधीपासून जैन, हिंदू आणि बौद्ध प्रतिमाशास्त्रात वापरले गेलेले कल्याणाचे हे प्राचीन चिन्ह विसाव्या शतकातील राजकीय गैरवापराशी कोणताही संबंध ठेवत नाही. जैन मंदिरे आणि हस्तलिखिते आजही ते पूर्वीप्रमाणेच, शुभतेचे आणि आत्म्याच्या चार गतींचे चिन्ह म्हणून दाखवत राहतात.

तीर्थंकर परंपरेत सुपार्श्वनाथांचे स्थान पद्मप्रभांनंतर येते, ज्यांची आठवण त्यांच्या स्वतःच्या नावाला कारणीभूत ठरलेल्या लाल कमळामुळे होते; आणि चंद्रप्रभांपूर्वी येते, जे चंद्रासारखे आठवे तीर्थंकर आहेत. पद्मप्रभांचे प्रतीकत्व चिखलाच्या पाण्यातून अस्पर्शित वर येणाऱ्या कमळावर आधारित होते, तर सुपार्श्वनाथांचे स्वतःचे जागरण वनस्पतीच्या जीवनाच्या विरुद्ध टोकाच्या प्रतिमेवर आधारित होते: उमलत्या फुलाऐवजी गळणारे पान. प्रत्येक गुरूचे पारंपरिक प्रतिमाशास्त्र आणि कथा त्याच क्षणभंगुरतेची एक वेगळी बाजू प्रकाशित करते, जिला प्रत्येक तीर्थंकर अखेरीस ओलांडतो.

जैन कथा-परंपरा एकापेक्षा अधिक वेळा गच्चीला असे स्थळ म्हणून आठवते जिथे शासकाचे डोळे क्षणभंगुरतेसाठी उघडले गेले; आणि सुपार्श्वनाथांची कथा या नमुन्याच्या सर्वात प्राचीन आणि सर्वाधिक पुन्हा सांगितल्या गेलेल्या उदाहरणांपैकी एक आहे. अंत्ययात्रा, मरणासन्न वृद्ध किंवा रणांगणावरील पराभव यांभोवती रचलेल्या त्यागकथांच्या विपरीत, त्या दिवशी त्यांच्यावर ही जाणीव लादणारी कोणतीही बाह्य शक्ती नव्हती. त्यांच्या आयुष्यातील प्रत्येक वर्षी ऋतू बदलले होते; ते आठवू शकतील अशा प्रत्येक शरद ऋतूत त्याच राजवाड्याच्या गच्चीवरून पाने गळली होती. बदलले ते त्यांच्या सभोवतालचे जग नव्हते, तर त्यांनी त्यावर आणलेल्या लक्षाची गुणवत्ता होती. या बदलाला जैन गुरू जागरणासाठी लागणारी सामग्री नेहमीच उपस्थित असते याचा पुरावा म्हणून मांडतात; फक्त ते खऱ्या अर्थाने पाहण्याइतके सज्ज मन त्याची वाट पाहत असते, केवळ दुर्लक्ष करून पुढे जाणाऱ्या मनाची नाही.

त्यांची कथा जैन परंपरेतील सर्वात सौम्य स्मरणांपैकी एक राहिली आहे, जी आठवण करून देते की जागरणाला अस्तित्वात आणण्यासाठी नेहमीच संकट, शोक किंवा हानीची गरज नसते. कधीकधी त्यासाठी फक्त एक गळणारे पान खऱ्या अर्थाने पाहणे पुरेसे असते, अशा मनाने जे त्यात तीच क्षणभंगुरता ओळखण्यासाठी आधीच तयार असते, जी प्रत्येक राज्य, प्रत्येक शरीर आणि प्रत्येक क्षणिक सुखावर राज्य करते, ते कोणत्याही ऋतूत कितीही सुरक्षित वाटले तरीही. आज त्यांचे नाव स्मरणारे भक्त याच गुणवत्तेचे लक्ष पुढे नेण्यास प्रोत्साहित केले जातात, तीर्थंकरांची स्वतःची साधी गच्चीवरील नजर आपल्या दैनंदिन परिसरात त्याच शांत धड्याची नोंद घेण्याचे आमंत्रण मानून; जो धडा एकेकाळच्या राज्यकर्त्या राजाला मुक्तीचा साधक बनवणारा ठरला होता.