ଶୀତଳନାଥ ଏବଂ ଶୀତଳ ସ୍ପର୍ଶ

ହେମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଶଲାକାପୁରୁଷଚରିତ (ତୃତୀୟ ପର୍ବ, ଅଷ୍ଟମ ସର୍ଗ) ଏବଂ କଳ୍ପସୂତ୍ରର ତୀର୍ଥଙ୍କର ତାଲିକାରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି ଯେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ନଗର ଭଦ୍ଦିଲପୁରର ରାଜା ଦୃଢରଥ ଏତେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଜ୍ୱରରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ ଯେ କୌଣସି ବୈଦ୍ୟଙ୍କ ଔଷଧ ତାହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ ମଧ୍ୟ କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ଦିନକୁ ଦିନ ତାହା ଜ୍ୱଳୁଥିଲା; ଶେଷରେ ରାଣୀ ନନ୍ଦା, ଯିଏ ନିଜ ଗର୍ଭରେ ଏହି ଯୁଗର ଦଶମ ତୀର୍ଥଙ୍କର ହେବାକୁ ଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ, ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ତାଙ୍କ କପାଳରେ ହାତ ରଖିଲେ।

ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ସେହି ସ୍ପର୍ଶରେ ହିଁ ଜ୍ୱର ତତ୍‌କ୍ଷଣାତ୍ ଓହ୍ଲାଇଗଲା; ତାହା କୌଣସି ଔଷଧରେ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କ ଧାରଣ କରିଥିବା ଅଜାତ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ ହିଁ ଶୀତଳ ହେଲା। ଦିନ ଦିନ ବିଫଳ ପ୍ରୟାସ କରିଥିବା ବୈଦ୍ୟମାନେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା ତାହାର କୌଣସି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦେଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ। ରାଣୀଙ୍କ ଅଜାତ ସନ୍ତାନ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ସିଂହାସନର ସାଧାରଣ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ନୁହେଁ ବୋଲି ଏହାକୁ ପ୍ରଥମ ସଙ୍କେତ ଭାବରେ ରାଜସଭା ବିବେଚନା କଲା।

କିଛି ମାସ ପରେ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହେଲେ, ରାଣୀ ନନ୍ଦା ପୂର୍ବରୁ ସେହି ଚଉଦଟି ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ଜୈନ ପରମ୍ପରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଗର୍ଭଧାରଣର ଚିହ୍ନ ବୋଲି ମାନେ; ଏହା ରାଜସଭା ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ସନ୍ଦେହ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା ତାହାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କଲା। ଶିଶୁଟିର ନାମ ଶୀତଳନାଥ ରଖାଗଲା — “ଶୀତଳତା ଆଣୁଥିବା ସ୍ୱାମୀ”; ଏହି ନାମ ସେହି ଜ୍ୱରକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ପାଇଁ ବାଛାଗଲା, ଯାହାକୁ ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ତାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ନିଃଶ୍ୱାସ ନେବା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ଶାନ୍ତ କରିଥିଲା। ଶରୀରର ଜ୍ୱର ମାତ୍ର ନୁହେଁ, କାଳକ୍ରମେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆତ୍ମାକୁ ପୀଡ଼ିତ କରୁଥିବା ଇଚ୍ଛା ଓ ଶୋକର ଗଭୀର ତାପକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଶାନ୍ତ କରିବେ ବୋଲି ପରମ୍ପରା ବିଶ୍ୱାସ କରେ।

ଶୀତଳନାଥ ବଡ଼ ହୋଇ ଭଦ୍ଦିଲପୁରରେ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ସିଂହାସନ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବେ ପାଇଲେ ଏବଂ ଦୃଢରଥଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ରୋଗରେ ପ୍ରଥମେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ସେହି ସମାନ କୋମଳତା ସହ ଶାସନ କଲେ। ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ପିତାଙ୍କ ରୋଗଶଯ୍ୟାକୁ ଯେଉଁ ଶାନ୍ତି ଆଣିଥିଲା, ସେହି ଶାନ୍ତିର ପ୍ରତିଫଳନ କରୁଥିବା ସ୍ଥିରତା ସହିତ ସେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା କଲେ। ତାଙ୍କ ଶାସନ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସ୍ଥିର ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତଥାପି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ସେହି ବୃହତ୍ତର ତ୍ୟାଗ ପାଇଁ ଏହା ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଥିଲା।

ସମୟକ୍ରମେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଶେଷରେ ଯେଉଁ ତପସ୍ୱୀ ପଥରେ ଚାଲନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ଶୀତଳନାଥ ମୁକୁଟ, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଓ ପରିବାର ସମସ୍ତ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଉପବାସ, ମୌନ ଓ ଅବିରତ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରୁଥିବା କର୍ମ ଭସ୍ମ କଲେ। ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟକୁ ସେ ଭଲ ଭାବରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ, ତାହାର ସୁଖ-ସୁବିଧା ସେ ଏପରି ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳା ପାଇଁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଯାହା କୌଣସି ସିଂହାସନ ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ।

ଏହି ନିରନ୍ତର ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ଶୀତଳନାଥ କେବଳଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; କାଳଦ୍ୱାରା ଅବଦ୍ଧ ସର୍ବଜ୍ଞାନ ତାହା। ଏହି ଅନୁଭୂତିକୁ ଜୈନ ପରମ୍ପରା ବିଲ୍ୱ ବୃକ୍ଷ ତଳେ ତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ କରେ। ଅନାଦି କାଳରୁ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଥିବା ଶେଷ କର୍ମ ଭସ୍ମ ହେବା ପରେ, ସେ ନିଜେ ଯେଉଁ ପଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ, ସେହି ପଥ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଇବାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମର୍ଥ୍ୟ ସେ ଲାଭ କଲେ।

ତୀର୍ଥଙ୍କର ରୂପେ ଶୀତଳନାଥ ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ସମ୍ୟକ୍ ଚାରିତ୍ର୍ୟର ତ୍ରିବିଧ ପଥ ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କର କୌଣସି ନା କୌଣସି ରୂପରେ ଯେଉଁ ତ୍ରିଗୁଣୀ ଭିତ୍ତି ଶିଖାଇଛନ୍ତି, ଏହା ସେହି ଭିତ୍ତି। ନିଜ ଶିକ୍ଷାକୁ ଆଗକୁ ନେବା ପାଇଁ ସେ ଗଣଧର, ଅର୍ଥାତ୍ ନିଜ ପ୍ରଧାନ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଚାରିପାଖରେ ଏକତ୍ର କଲେ। ସେ ଯେଉଁ ପଥରେ ମୁକ୍ତି ଆଡ଼କୁ ଗଲେ, ତାହା ନିଜ କଣ୍ଠସ୍ୱର ନୀରବ ହେବା ବହୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଖୋଲା ରହିବ, ଏହା ସେ ନିଶ୍ଚିତ କଲେ।

ଶୀତଳନାଥଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାପୂରକ ବୃକ୍ଷ କଳ୍ପବୃକ୍ଷର ପ୍ରତୀକ ଦ୍ୱାରା, ପରମ୍ପରା ତାଙ୍କୁ ଦେଇଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ସ୍ମୃତିରେ ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ସହ ଜଡ଼ିତ ରକ୍ଷକ ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅଶୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଯତ୍ନର ସହିତ ସଂରକ୍ଷିତ ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିବରଣ, ଜୈନ ମନ୍ଦିରରେ ପୂଜିତ ଅନେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଚିହ୍ନିବାରେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଏହି ଯୁଗର ଅଧିକାଂଶ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ପରି, ଶୀତଳନାଥ ସମ୍ମେଦ ଶିଖରରେ ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତି, ମୋକ୍ଷ, ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଜ୍ୱରଗ୍ରସ୍ତ ପିତାଙ୍କ ରୋଗଶଯ୍ୟାରୁ ଜୈନ ପରମ୍ପରା ସ୍ୱୀକାର କରୁଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ନେଇଯାଇଥିବା ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଚକ୍ର ଏଠାରେ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏହି ପର୍ବତ ଜୈନ ଧର୍ମର ସର୍ବାଧିକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ହୋଇ ରହିଛି, କାରଣ ଅନେକ ତୀର୍ଥଙ୍କର ନିଜ ଯାତ୍ରା ସେଠାରେ ସମାପ୍ତ କଲେ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ଶୀତଳନାଥଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା ପୁନରାବୃତ୍ତି କରୁଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଜ୍ୱରକୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ମୁଖ୍ୟ କାହାଣୀ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ସାଧାରଣ କୌତୂହଳ ଭାବରେ ଖୁବ୍ କମ୍ ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ବରଂ ସେମାନେ ଏହାକୁ ତାଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମଗ୍ର ଶିକ୍ଷା ଯେଉଁ ଗୁଣକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲା, ତାହାର ପ୍ରଥମ ପ୍ରକାଶ ଭାବରେ ପଢ଼ନ୍ତି: ପ୍ରକୃତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ବା ପ୍ରବଚନ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଘୋଷଣା କରିବା ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ଦୁଃଖକୁ ଶାନ୍ତ କରେ। ଜଣେ ପିତାଙ୍କ ଜ୍ୱର କେହି ଅନୁରୋଧ କରିଥିବା ଯୋଗୁଁ ଓହ୍ଲାଇ ନଥିଲା, କେବଳ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରର ଆତ୍ମା ଜଗତରେ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ଏତେ ନିକଟକୁ ଆସିସାରିଥିବାରୁ ଯେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିବ, ସେଥିପାଇଁ ଓହ୍ଲାଇଥିଲା। ଏହି ବିବରଣୀକୁ ପରମ୍ପରା ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ କେବେ ବି ଭୁଲିବାକୁ ଦେଇନାହିଁ; ଶରୀରର ଜ୍ୱର ହେଉ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛା ଓ ଶୋକରେ ଏବେବି ବିଚଳିତ ମନର ଜ୍ୱର ହେଉ, ନିଜ ଜ୍ୱରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସେମାନେ ଶୀତଳନାଥଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି।

ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଯୁଗ ପାଇଁ ଜୈନ ପରମ୍ପରା ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା ଗୁରୁମାନଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ବଂଶାବଳୀରେ ଶୀତଳନାଥ ଦଶମ ସ୍ଥାନରେ ଅଛନ୍ତି; ଏହି କ୍ରମ ବିଶାଳ କାଳଚକ୍ରରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି ପରମ୍ପରା ବିଶ୍ୱାସ କରେ। ତାଙ୍କର ବିଶେଷ ଜନ୍ମ, ଶାସନ, ତ୍ୟାଗ ଏବଂ ମୁକ୍ତିକୁ ସେହି ବୃହତ୍ ଧାରାରୁ ପୃଥକ ଏକକ ଚମତ୍କାର ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସେହି ଧାରାର ଏକ ଉଦାହରଣ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ। ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥ ହୋଇଥିବା ଜ୍ୱର ଏକ ସମର୍ଥନକାରୀ ସଙ୍କେତ ହୁଏ ଯେ ପରମ୍ପରା କହିଥିବା ପରି ସେହି ଧାରା ଠିକ୍ ସେହିପରି ପ୍ରକାଶ ପାଉଥିଲା।

ଜୈନ ଭକ୍ତମାନେ ଜ୍ୱର, ଉତ୍ତାପ ଓ ଶାରୀରିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଶୀତଳନାଥଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି; ଏହି ଆଚରଣର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁକ୍ତି ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ ପିତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥ ହୋଇଥିବା ରୋଗର ସେହି ଗୋଟିଏ ଘଟଣାରୁ ଆସେ। ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନରେ ରଚିତ ମନ୍ଦିର ସ୍ତୋତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାୟତଃ ଶୀତଳତାର ପ୍ରତିମା ନିକଟକୁ ଫେରେ। ସେଗୁଡ଼ିକ ଏକଦା ଦୃଢରଥଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ଯେଉଁ ଶାରୀରିକ ଆରାମ ଦେଇଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିବା ତ୍ରିବିଧ ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଯେକୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ତାଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶିକ୍ଷା ଯେଉଁ ତୃଷ୍ଣା ଓ ବିରକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମିତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆରାମ ଦେଇଥିଲା, ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବରେ ଏକ ରେଖା ଟାଣନ୍ତି। ଅତି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ପ୍ରାୟ ଗୃହସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଚମତ୍କାର ଏବଂ ମୁକ୍ତିର ବୃହତ୍ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ନିରନ୍ତରତା ହିଁ କାହାଣୀକୁ ଜୀବନ୍ତ ରଖୁଥିବା ଅଂଶ। ଏହା କେବଳ ତୀର୍ଥଙ୍କର ବଂଶାବଳୀର ଔପଚାରିକ ପାଠ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ ନ ରହି ଦୈନନ୍ଦିନ ଆଚରଣରେ ଜୀବନ୍ତ ରହିଛି।