શીતલનાથ અને શીતળ સ્પર્શ

હેમચંદ્રના ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત (ત્રીજું પર્વ, આઠમો સર્ગ) અને કલ્પસૂત્રની તીર્થંકર-યાદીઓમાં નોંધ્યા પ્રમાણે, ઇક્ષ્વાકુ વંશના નગર ભદ્દિલપુરના રાજા દૃઢરથને એવો પ્રચંડ તાવ આવ્યો કે કોઈ વૈદ્યનું ઔષધ તેને સ્પર્શી ન શક્યું. દિવસો સુધી તે સળગતો રહ્યો, અંતે રાણી નંદા, જે પોતાના ગર્ભમાં આ યુગના દસમા તીર્થંકર બનનાર આત્માને ધારણ કરી રહ્યાં હતાં, તેમણે પોતાના પતિને સાંત્વન આપવા તેમના કપાળ પર હાથ મૂક્યો.

પરંપરા કહે છે કે તે સ્પર્શથી જ તાવ તરત ઊતરી ગયો; તે કોઈ ઔષધથી નહીં, પણ તેમણે ધારણ કરેલા અજન્મા તીર્થંકરની હાજરીથી શીતળ થયો. દિવસો સુધી નિષ્ફળ પ્રયાસ કરનારા વૈદ્યો જે બન્યું તેનું કોઈ સમજૂતી આપી શક્યા નહીં. રાણીનું અજન્મું બાળક ઇક્ષ્વાકુ સિંહાસનનો કોઈ સામાન્ય વારસદાર નથી, એનો પહેલો સંકેત રાજદરબારે આને ગણ્યો.

થોડા મહિનાઓ પછી જ્યારે તેમનો પુત્ર જન્મ્યો, ત્યારે રાણી નંદાએ અગાઉથી ચૌદ શુભ સ્વપ્નો જોયાં હતાં, જે જૈન પરંપરા પ્રત્યેક તીર્થંકરના ગર્ભાધાનનાં ચિહ્નો માને છે; આથી દરબારને જે શંકા થવા લાગી હતી તેની પુષ્ટિ થઈ. બાળકનું નામ શીતલનાથ રાખવામાં આવ્યું — “શીતળતા લાવનારા સ્વામી”; આ નામ એ તાવની સ્મૃતિમાં પસંદ થયું જેને તેમની હાજરીએ તેમના પ્રથમ શ્વાસ પહેલાં જ શાંત કરી દીધો હતો. પરંપરા માને છે કે તેઓ માત્ર શરીરના તાવ જ નહીં, પણ સમય જતાં દરેક આત્માને સતાવતા ઇચ્છા અને શોકના ઊંડા તાપને પણ શાંત કરીને આ નામને વારંવાર સાર્થક કરશે.

શીતલનાથ મોટા થઈને ભદ્દિલપુરમાં પિતાનું સિંહાસન વારસામાં પામ્યા અને દૃઢરથને તેમની બીમારીમાં પહેલી વાર દર્શાવાયેલી તે જ કોમળતાથી શાસન કર્યું. તેમના જન્મે પિતાની બીમાર શય્યા પર લાવેલી શાંતિને પ્રતિબિંબિત કરતી સ્થિરતા સાથે તેમણે પોતાનું રાજ્ય ચલાવ્યું. તેમનું શાસન ન્યાયી અને સ્થિર તરીકે સ્મરણમાં રહે છે; એ તેમની માટે રાહ જોઈ રહેલા કહીં મોટા ત્યાગ માટે યોગ્ય તૈયારી બની.

સમય જતાં, દરેક તીર્થંકર અંતે જે તપસ્વી માર્ગે ચાલે છે, તે માટે શીતલનાથે મુગટ, મહેલ અને સગાં-સંબંધી સર્વનો ત્યાગ કર્યો. ઉપવાસ, મૌન અને અખંડ ધ્યાન દ્વારા તેમણે આત્માને આચ્છાદિત કરતાં કર્મોને ભસ્મ કર્યાં. જે રાજ્યને તેમણે સારી રીતે ચલાવ્યું હતું તેના સુખ-સુવિધાઓ છોડીને તેમણે એવી શિસ્તને અપનાવી જે કોઈ સિંહાસન આપી શકે નહીં.

આ સતત સાધના દ્વારા શીતલનાથે કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું, જે સમયથી અબદ્ધ સર્વજ્ઞાન છે. આ અનુભૂતિને જૈન પરંપરા બિલ્વ વૃક્ષ નીચેના તેમના ધ્યાન સાથે જોડે છે. અનાદિ કાળથી તેમના આત્માને આચ્છાદિત કરનારાં છેલ્લાં કર્મો ભસ્મ થયા પછી, જે માર્ગ તેમણે પોતે હમણાં જ પૂર્ણ કર્યો હતો તે બીજાને શીખવવા માટે તેઓ સંપૂર્ણપણે સમર્થ થયા.

તીર્થંકર તરીકે, શીતલનાથે સમ્યક્ દર્શન, સમ્યક્ જ્ઞાન અને સમ્યક્ ચારિત્રના ત્રિવિધ માર્ગનો ઉપદેશ આપ્યો; તેમના પહેલાં અને પછી આવેલા દરેક તીર્થંકરે કોઈ ને કોઈ રૂપે આપેલો એ જ ત્રિગુણી આધાર છે. પોતાની શિક્ષાને આગળ ધપાવવા તેમણે ગણધરો, એટલે કે પોતાના પ્રમુખ શિષ્યોને, પોતાની આસપાસ એકત્ર કર્યા. જે માર્ગે તેઓ મુક્તિ તરફ ચાલ્યા તે, પોતાનો અવાજ શાંત થયા પછી પણ બીજાઓ માટે ખુલ્લો રહે, એની તેમણે ખાતરી કરી.

શીતલનાથને કલ્પવૃક્ષના પ્રતીકથી, જે ઇચ્છા પૂર્ણ કરનારું વૃક્ષ છે, પરંપરા તેમને આપે છે તે સુવર્ણ વર્ણથી, અને શ્વેતાંબર સ્મૃતિમાં તેમના ઉપદેશ સાથે જોડાયેલા રક્ષક દેવતા બ્રહ્મા અને અશોક દ્વારા યાદ કરવામાં આવે છે. સદીઓની પુનરાવૃત્તિમાં કાળજીપૂર્વક સાચવાયેલી આ દરેક વિગત, જૈન મંદિરોમાં પૂજાતા અનેક તીર્થંકરોમાં તેમની પ્રતિમાને ઓળખવાનો ભક્તોને માર્ગ આપે છે.

આ યુગના મોટાભાગના તીર્થંકરોની જેમ, શીતલનાથે સમ્મેદ શિખર પર અંતિમ મુક્તિ, મોક્ષ, પ્રાપ્ત કર્યો એમ માનવામાં આવે છે. આ એ પુનર્જન્મ-ચક્રનો અંત હતો જે તેમને તાવથી પીડાતા પિતાની બીમાર શય્યાથી જૈન પરંપરા સ્વીકારે છે એ સર્વોચ્ચ સાક્ષાત્કાર સુધી લઈ ગયું. આ પર્વત જૈન ધર્મના સૌથી પવિત્ર યાત્રાધામોમાંનો એક રહ્યો છે, કારણ કે અનેક તીર્થંકરોએ પોતાની યાત્રા ત્યાં જ પૂર્ણ કરી હોવાનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે.

શીતલનાથના જન્મની કથા કહેતા ભક્તો શાંત થયેલા તાવને તેમના જીવનની મુખ્ય કથા પહેલાંની માત્ર એક જિજ્ઞાસા ગણતા ભાગ્યે જ છે. તેના બદલે, તેમનો પછીનો આખો ઉપદેશ જે ગુણને સ્પષ્ટ કરશે તેના પ્રથમ પ્રાગટ્ય તરીકે તેઓ તેને વાંચે છે: સાચી આધ્યાત્મિક હાજરી સિદ્ધાંત કે પ્રવચન દ્વારા પોતાને જાહેર કરતાં પહેલાં જ પીડાને શાંત કરે છે. એક પિતાનો તાવ કોઈએ એવું કહ્યું એટલે નહીં, પણ માત્ર એટલા માટે ઊતર્યો કે તેમના પુત્રનો આત્મા દુનિયામાં પહેલેથી જ તેમને સ્પર્શી શકે એટલો નજીક આવી ચૂક્યો હતો. પરંપરાએ આ વિગતને ભક્તોને ક્યારેય ભૂલવા દીધી નથી, અને તેઓ પોતાના તાવ માટે – શરીરના હોય કે ઇચ્છા અને શોકથી હજુ વ્યગ્ર મનના – શીતલનાથને શરણે આવીને રાહત માટે પ્રાર્થના કરે છે.

આ બ્રહ્માંડીય યુગ માટે જૈન પરંપરા જે ગુરુઓની લાંબી વંશાવળીનું સન્માન કરે છે, તેમાં શીતલનાથ દસમા સ્થાને છે; એ ક્રમ વિશાળ કાળચક્રોમાં પુનરાવર્તિત થાય છે એમ પરંપરા માને છે. તેમના વિશિષ્ટ જન્મ, શાસન, ત્યાગ અને મુક્તિને એ મોટી પેટર્નથી અલગ કોઈ એકલ ચમત્કાર તરીકે નહીં, પણ તેના એક ઉદાહરણ તરીકે સમજવામાં આવે છે. એ દૃષ્ટિએ, તેમના પિતાનો સાજો થયેલો તાવ એ પુષ્ટિ આપતી નિશાની બની જાય છે કે એ પેટર્ન પરંપરા કહે છે તે રીતે જ પ્રગટ થઈ રહી હતી.

જૈન ભક્તો તાવ, ગરમી અને શારીરિક પીડાના સંદર્ભમાં હજુ પણ ખાસ કરીને શીતલનાથને આહ્વાન કરે છે; આ પ્રથાનો આખો આધાર તેમના જન્મ પહેલાં તેમના પિતાની સાજી થયેલી બીમારીના એ એક પ્રસંગમાંથી આવે છે. તેમના સન્માનમાં રચાયેલાં મંદિરસ્તોત્રો વારંવાર શીતળતાની છબી તરફ પાછા ફરે છે. તેઓ એ શારીરિક રાહત, જે તેમની હાજરીએ એક સમયે દૃઢરથને આપી હતી, અને તેમણે બોધેલા ત્રિવિધ માર્ગે ચાલવા ઇચ્છતા કોઈપણને તેમના પછીના ઉપદેશે આપેલી તૃષ્ણા અને વિરાગમાંથી મળતી સૂક્ષ્મ રાહત, વચ્ચે જાણીજોઈને એક રેખા દોરે છે. એક બહુ ચોક્કસ, લગભગ ઘરગથ્થુ ચમત્કાર અને મુક્તિના વ્યાપક સિદ્ધાંત વચ્ચેની આ સાતત્યતા એ કથાને જીવંત રાખનારા ભાગોમાંનો એક છે. તે તીર્થંકર-વંશાવળીઓના ઔપચારિક પાઠ સુધી સીમિત ન રહેતાં, દૈનિક આચરણમાં જીવંત રહે છે.