શ્રેયાંસનાથ, પરમ કલ્યાણના સ્વામી

હેમચંદ્રના ત્રિષષ્ટિશલાકાપુરુષચરિત્રના ચોથા પર્વ, પ્રથમ સર્ગમાં નોંધાયેલી જૈન પરંપરા, ગંગાના કિનારા નજીક આવેલા સિંહપુરી નામના નગરનું સ્મરણ કરે છે; એ ભૂમિ પછીથી સારનાથમાં બુદ્ધના પ્રથમ ઉપદેશથી પવિત્ર બની. ત્યાં ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજા વિષ્ણુ અને રાણી વિષ્ણાદેવીએ આ યુગના અગિયારમા તીર્થંકરનું સ્વાગત કર્યું.

આવા દરેક ગર્ભાધાનની જેમ, રાણીએ સૌપ્રથમ ચૌદ શુભ સ્વપ્નો જોયાં; પરમ સાધનાવાળો આત્મા ગર્ભમાં પ્રવેશી રહ્યો છે તેની નિશાની તરીકે જૈન પરંપરા તેમને સમજે છે. દરેક તીર્થંકરની જન્મકથામાં એકસરખાં જોવા મળતાં આ સ્વપ્નોએ, બાળકના વાસ્તવિક જન્મ પહેલાં ઘણા સમય અગાઉથી, રાજસભાને જણાવી દીધું કે સિંહપુરી કોઈ સામાન્ય વારસદારને નહીં, પરંતુ અસાધારણ વ્યક્તિને આવકારવાનું છે.

એ બાળકનું નામ 'શ્રેયસ્' પરથી શ્રેયાંસનાથ રાખવામાં આવ્યું; શ્રેયસ્ નો અર્થ પરમ કલ્યાણ થાય છે. કેટલાક તીર્થંકરો કોઈ ચોક્કસ ચમત્કારિક પ્રસંગને કારણે સ્મરણમાં રહ્યા છે, તેમ નહીં; આ નામ કોઈ એક ચમત્કારિક કાર્ય માટે પસંદ થયું નહોતું, પરંતુ શરૂઆતથી જ તેમના જન્મ અને શાસન સાથે જૈન સ્મૃતિ જોડે છે તે અપાર શ્રેષ્ઠતા અને શુભતા માટે પસંદ થયું હતું.

શ્રેયાંસનાથ જ્ઞાન અને ન્યાયથી સિંહપુરી પર શાસન કરવા લાગ્યા; તેમનું શાસન, સિંહાસન પર બેસતાં પહેલાં જ તેમના નામે જે કલ્યાણનું વચન આપ્યું હતું તેના આદર્શ તરીકે સ્મરાય છે. તેમના શાસનમાં પ્રજાએ સ્થિર સમૃદ્ધિ અનુભવી હોવાનું કહેવાય છે; ન્યાયી શાસક શું સિદ્ધ કરી શકે તેના ઉદાહરણ તરીકે પછીની પરંપરાએ તેને રજૂ કર્યું.

તેમ છતાં, તેમના પહેલાંના દરેક તીર્થંકરની જેમ, લૌકિક સાર્વભૌમત્વ પણ લાંબી યાત્રાનો માત્ર એક પડાવ હતું, અંતિમ ગંતવ્ય નહીં. શ્રેયાંસનાથે સંન્યાસની પ્રતિજ્ઞા સ્વીકારવા માટે પોતાનું સિંહાસન, પોતાનો પરિવાર અને દરેક આસક્તિ ત્યજી દીધાં; પોતાના નામે ઉજવાયેલી શ્રેષ્ઠતા એવી શિસ્તથી જ પૂર્ણ થઈ શકે, જે કોઈ રાજ્ય આપી શકતું નથી, એ વાત તેઓ સમજ્યા હતા.

તેમણે લાંબા ઉપવાસ, વિસ્તૃત મૌન અને આત્માના સ્વરૂપ પર અખંડ ધ્યાન સહન કર્યાં; રાજકીય ફરજોએ તેમની પાસેથી ક્યારેય માંગી ન હોય તેટલી કઠોરતાને તેઓ સમર્પિત થયા. આ શિસ્ત દ્વારા તેમણે પોતાના આત્માને ઢાંકી રાખનારાં કર્મોને સ્તર-દર-સ્તર બાળી નાખ્યાં; અંતે, નીચે રાહ જોતા જ્ઞાનને ઢાંકવા માટે કંઈ બાકી ન રહ્યું.

આ સતત સાધનાથી શ્રેયાંસનાથે કેવળજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું; તે સર્વજ્ઞ જ્ઞાન છે જે સર્વ કાળમાં સર્વ વસ્તુઓને જાણે છે. જન્મ સમયે તેમના નામે જાહેર કરેલી શ્રેષ્ઠતાની સાચી પૂર્ણતા આ સાક્ષાત્કારથી ઓળખાઈ. એક સંસ્કૃત શબ્દમાં સમાયેલું વચન, દાયકાઓની શિસ્ત દ્વારા જીવંત અને ચકાસાયેલી વાસ્તવિકતા બન્યું.

તીર્થંકર તરીકે શ્રેયાંસનાથે પોતાનાં બાકીનાં વર્ષો સમ્યક્ દર્શન, સમ્યક્ જ્ઞાન અને સમ્યક્ ચારિત્ર્ય એ ત્રિવિધ માર્ગના ઉપદેશમાં વિતાવ્યાં; આ યુગના દરેક તીર્થંકરે કોઈ ને કોઈ રૂપે જે પાયો શીખવ્યો, તે આ જ છે. પોતાનો અવાજ શાંત થયા પછી પણ ઉપદેશ આગળ વધે તે માટે તેમણે ગણધરોને પોતાની આસપાસ એકત્રિત કર્યા; જેઓ તેમને પ્રત્યક્ષ મળ્યા નહોતા તેવા સાધકોને પણ તેમણે જાહેર કરેલું પરમ કલ્યાણ પ્રાપ્ય બનાવ્યું.

તેમનું જીવન સ્પષ્ટ બતાવે છે કે તેમના નામે જાહેર થયેલું પરમ કલ્યાણ યોગ્ય બિરુદ સાથે જન્મ લેવાથી વારસામાં મળતી મિલકત નહોતું. તે આખું જીવન સતત આચરેલી શિસ્ત અને કરુણાથી કમાવાની અવસ્થા છે. શ્રેયાંસનાથ જેવા ઉચ્ચ નામને પણ, બીજા દરેક તીર્થંકરે એ જ સાક્ષાત્કાર સુધી પહોંચતા પહેલાં કરેલા ત્યાગ, ઉપવાસ અને ધ્યાનની જરૂર પડી.

જૈન પ્રતિમાવિજ્ઞાનમાં શ્રેયાંસનાથ ગેંડાના લાંછનથી સ્મરાય છે; જે સામાન્ય રીતે તેમની મૂર્તિઓના પાટલા નીચે કોતરેલું હોય છે. આ યુગના ઘણા તીર્થંકરોને પરંપરા જે સુવર્ણ વર્ણ આપે છે, તેના દ્વારા પણ તેમને ઓળખવામાં આવે છે. આ દૃશ્ય ચિહ્નો ભક્તોને જૈન મંદિરોમાં પૂજાતા અનેક તીર્થંકરો વચ્ચે તેમની છબી વિશ્વાસપૂર્વક ઓળખવામાં મદદ કરે છે.

સિંહપુરીની સારનાથ સાથેની નિકટતા આજે એ વિસ્તારના મુલાકાતીઓ માટે શ્રેયાંસનાથની કથાને અસાધારણ પડઘો આપે છે. તેમના પ્રારંભિક જીવન, ત્યાગ અને પ્રથમ ઉપદેશો સાથે સંકળાયેલી એ જ ભૂમિ, સદીઓ પછી, બુદ્ધે જ્ઞાનપ્રાપ્તિ પછી પોતાનો પ્રથમ ઉપદેશ આપ્યો તે સ્થળ બની. સારનાથ જૈન તીર્થ આજે પણ એક મહત્ત્વનું યાત્રાધામ છે, કારણ કે તે એ જ પવિત્ર ભૂમિ પરના આ પ્રાચીન દાવાનું સ્મરણ કરાવે છે. ગંગાના કિનારે આ જ ભૂભાગમાંથી એક કરતાં વધુ મહાગુરુઓનો મુક્તિમાર્ગ એક સમયે પસાર થયો હતો, એ સમજવા માટે તે યાત્રિકોને આમંત્રણ આપે છે.

આ યુગના મોટાભાગના તીર્થંકરોની જેમ, શ્રેયાંસનાથને સમ્મેદ શિખરના પવિત્ર શિખરો પર અંતિમ મુક્તિ, મોક્ષ, પ્રાપ્ત થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે. આથી તેમને સિંહપુરીના મહેલથી લઈને, તેમની શિસ્તથી શક્ય બનેલી પૂર્ણ સર્વજ્ઞતા સુધી લઈ જનારું પુનર્જન્મનું ચક્ર સમાપ્ત થયું. ત્યાં તેમના ચરણચિહ્નોની સ્થાપના કરતું એક સમર્પિત મંદિર આજે પણ યાત્રિકો દ્વારા સક્રિય રીતે પૂજાય છે, જેઓ એ જ પર્વતમાર્ગો પર ચાલે છે જેને તેમની અંતિમ મુક્તિ પાર કરી હોવાનું સ્મરાય છે.

શ્રેયાંસનાથની કથા કહેતા ભક્તો ઘણી વાર કોઈ એક નાટકીય પ્રસંગ કરતાં નામ પર જ વધુ વિચાર કરે છે; કારણ કે શ્રેયસ્, એટલે કે પરમ કલ્યાણ, દરેક ભક્ત પોતાની જીવનપરિસ્થિતિ ગમે તે હોય તો પણ વળગી રહી શકે તેવું કંઈક આપે છે. એક રાજાનું સિંહાસન, એક તપસ્વીનો ઉપવાસ અને સમ્મેદ શિખર તરફ જતા યાત્રિકનાં પગલાં, આ દૃષ્ટિએ એક જ માર્ગના જુદા જુદા પડાવ છે; અને તે કલ્યાણ ક્યારેય રાજાઓ કે તપસ્વીઓ પૂરતું મર્યાદિત નહોતું. આ કથા શાંતિથી ભાર મૂકે છે કે શ્રેયાંસનાથને પણ, જન્મ સમયે જ તેમના નામે જે વચન આપ્યું હતું તે, દાયકાઓની શિસ્તથી કમાવું પડ્યું હતું. આ સામાન્ય ભક્તોને એક એવો આદર્શ આપે છે જેને તેઓ ખરેખર અનુસરી શકે; કારણ કે કોઈને પણ તત્કાળ પરમ કલ્યાણ સિદ્ધ કરવાનું કહેવામાં આવતું નથી, માત્ર એ જ ધીરજ સાથે તે તરફ ચાલતા રહેવાનું કહેવામાં આવે છે જે ધીરજ તેમના પોતાના જીવને શાસન, ત્યાગ અને અંતિમ મુક્તિમાં બતાવી હતી.