श्रेयांसनाथ, परम कल्याणाचे स्वामी

जैन परंपरा, जी हेमचंद्रांच्या त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितच्या चौथ्या पर्वाच्या पहिल्या सर्गात नोंदलेली आहे, ती गंगेच्या काठावरील सिंहपुरी नावाच्या नगरीचे स्मरण करते. ती नगरी सारनाथच्या जवळ होती. पुढे त्याच भूमीवर बुद्धांचा पहिला उपदेश झाला, असे मानले जाते. तिथे इक्ष्वाकू कुळातील राजा विष्णू आणि राणी विष्णादेवी यांनी या युगातील अकरावे तीर्थंकर यांचे स्वागत केले.

प्रत्येक अशा गर्भधारणेप्रमाणे, राणीने प्रथम चौदा शुभ स्वप्ने पाहिली, जी जैन परंपरा सर्वोच्च प्राप्ती असलेल्या आत्म्याच्या गर्भप्रवेशाचे चिन्ह मानते. प्रत्येक तीर्थंकराच्या जन्मकथांत सुसंगत असलेल्या या स्वप्नांनी, बालकाच्या प्रत्यक्ष जन्माच्या बराच आधी, दरबाराला सांगितले की सिंहपुरी कोणा सामान्य वारसाचे नाही, तर असाधारण आत्म्याचे स्वागत करणार आहे.

बालकाचे नाव श्रेयांसनाथ ठेवण्यात आले. श्रेयस या शब्दाचा अर्थ परम कल्याण असा आहे. काही तीर्थंकर एखाद्या विशिष्ट चमत्कारी प्रसंगासाठी स्मरले जातात, तसे या नावाचे कारण कोणतेही एक अद्भुत कृत्य नव्हते. ते जैन स्मृती त्यांच्या जन्माला आणि राज्यकाळाला सुरुवातीपासूनच जोडत असलेल्या शुद्ध उत्कृष्टतेसाठी आणि शुभतेसाठी होते.

श्रेयांसनाथ सिंहपुरीवर प्रज्ञा आणि न्यायाने राज्य करत मोठे झाले. त्यांचा कारभार त्या चांगुलपणाचा आदर्श म्हणून स्मरला जातो, जो त्यांच्या नावाने सिंहासनावर बसण्यापूर्वीच आश्वासित केला होता. त्यांच्या शासनाखालील प्रजेने स्थिर समृद्धी अनुभवली, असे सांगितले जाते. पुढील परंपरेने हीच न्याय्य राज्यकर्त्याच्या कर्तृत्वाचे उदाहरण म्हणून मांडली.

तथापि, त्यांच्यापूर्वीच्या प्रत्येक तीर्थंकराप्रमाणे, ऐहिक सार्वभौमत्व हे दीर्घ प्रवासातील केवळ एक थांबा होते, अंतिम गंतव्य नव्हे. श्रेयांसनाथांनी सिंहासन, राजघराणे आणि प्रत्येक आसक्ती सोडून तपस्वी व्रत स्वीकारले. ज्या उत्कृष्टतेचा त्यांच्या नावाने गौरव केला होता, ती कोणत्याही राज्याने दिलेल्या साधनेने नव्हे, तर केवळ त्यागाच्या साधनेनेच पूर्ण होऊ शकते, हे ते जाणून होते.

त्यांनी दीर्घ उपवास, प्रदीर्घ मौन आणि आत्म्याच्या स्वरूपावरील अखंड ध्यान सोसले. राजकीय कर्तव्यांनी त्यांच्याकडून जी अपेक्षा केली होती त्यापेक्षा कितीतरी कठोर अशी ही शिस्त होती. या साधनेद्वारे त्यांनी स्वतःच्या आत्म्याला झाकून टाकणारी कर्मे एका थरानंतर एक थर जाळून टाकली, जोपर्यंत त्यांच्या खाली दडलेल्या ज्ञानाला झाकण्यासारखे काहीच उरले नाही.

या सातत्यपूर्ण साधनेद्वारे श्रेयांसनाथांनी केवलज्ञान प्राप्त केले. ते सर्व काळातील सर्व गोष्टी जाणणारे सर्वज्ञ ज्ञान आहे. जन्मापासून त्यांच्या नावाने जी उत्कृष्टता घोषित केली होती, तिची खरी पूर्ती या प्राप्तीने झाली. एका संस्कृत शब्दात सामावलेले जे वचन होते, ते दशकांच्या साधनेतून जगलेले आणि सिद्ध झालेले वास्तव बनले.

तीर्थंकर म्हणून श्रेयांसनाथांनी उरलेली वर्षे सम्यक श्रद्धा, सम्यक ज्ञान आणि सम्यक आचरण या त्रिविध मार्गाचा उपदेश करण्यात घालवली. या युगातील प्रत्येक तीर्थंकराने काही स्वरूपात शिकवलेला हाच पाया आहे. त्यांचा आवाज शांत झाल्यावरही शिकवण पुढे नेण्यासाठी त्यांनी आपल्याभोवती गणधर एकत्र केले. त्यामुळे त्यांच्या नावाने घोषित केलेले परम कल्याण, ज्या साधकांनी त्यांना कधीही प्रत्यक्ष पाहिले नव्हते त्यांनाही उपलब्ध राहिले.

त्यांच्या जीवनाने स्पष्ट केले की ज्या परम कल्याणाची त्यांच्या नावाने घोषणा होती, ते केवळ योग्य पदवी घेऊन जन्माला येण्याने वारशात मिळणारे धन नव्हते. ते संपूर्ण आयुष्यभर सातत्याने केलेल्या शिस्त आणि करुणेतून कमावलेले अवस्थान होते. श्रेयांसनाथांसारखे उच्च नावही, इतर प्रत्येक तीर्थंकराप्रमाणेच, त्याच प्राप्तीपर्यंत पोहोचण्याआधी त्याग, उपवास आणि ध्यान यांची मागणी करत होते.

जैन प्रतिमाशास्त्रात श्रेयांसनाथांचे स्मरण गेंडा या चिन्हाने केले जाते, जे सामान्यतः त्यांच्या मूर्तीखालील पीठावर कोरलेले असते. तसेच या युगातील अनेक तीर्थंकरांना परंपरा ज्या वर्णाचे श्रेय देते, त्याच्याशी जुळणाऱ्या सुवर्ण छटेने. ही दृश्य चिन्हे भाविकांना जैन मंदिरांमध्ये पूजल्या जाणाऱ्या अनेक तीर्थंकरांमध्ये त्यांची प्रतिमा आत्मविश्वासाने ओळखण्यास मदत करतात.

सिंहपुरीची सारनाथशी असलेली जवळीक आजही या प्रदेशाला भेट देणाऱ्यांसाठी श्रेयांसनाथांच्या कथेला एक असामान्य अनुनाद देते. त्यांच्या बालपणाशी, त्यागाशी आणि पहिल्या उपदेशांशी निगडित भूमी, शतकांनंतर, बुद्धांनी आपल्या ज्ञानप्राप्तीनंतर दिलेल्या पहिल्या शिकवणीचे ठिकाण बनली. सारनाथ जैन तीर्थ (जैन तीर्थयात्रेचे स्थळ) हे आजही एक महत्त्वाचे यात्रास्थळ आहे, कारण ते त्याच पवित्र भूमीवरील या जुन्या दाव्याचे स्मरण करते. गंगेच्या काठावरील या भूमीवरून एकापेक्षा अधिक महान शिक्षकांचा मुक्तीकडे जाणारा मार्ग गेला होता, हे ओळखण्यासाठी ते यात्रेकरूंना आमंत्रित करते.

या युगातील बहुतेक तीर्थंकरांप्रमाणे, श्रेयांसनाथांनी सम्मेद शिखरावर अंतिम मुक्ती, म्हणजे मोक्ष, प्राप्त केला असे मानले जाते. सिंहपुरीच्या राजवाड्यापासून त्यांच्या साधनेने शक्य केलेल्या संपूर्ण सर्वज्ञतेपर्यंत नेणारे जन्मचक्र यामुळे संपले. त्यांच्या पदचिन्हांचे स्मरण करणारे एक समर्पित मंदिर तिथे आजही यात्रेकरूंकडून सक्रियपणे पूजले जाते. ज्या डोंगरवाटांवरून त्यांची अंतिम मुक्ती गेली असे स्मरले जाते, त्याच वाटांवरून आजही यात्रेकरू चालत जातात.

श्रेयांसनाथांची कथा सांगणारे भक्त कोणत्याही एका नाट्यमय प्रसंगापेक्षा, नावावरच अधिक भर देतात. श्रेयस, म्हणजे परम कल्याण, असे काहीतरी देते जे प्रत्येक भक्त आपल्या जीवनस्थितीची पर्वा न करता धरून ठेवू शकतो. या दृष्टीने राजाचे सिंहासन, त्यागीचा उपवास आणि यात्रेकरूची सम्मेद शिखराकडे चालणारी पावले, हे सर्व एकाच मार्गावरील वेगवेगळे टप्पे आहेत, जो मार्ग केवळ राजे किंवा संन्याशांसाठी नव्हता. यामुळे सामान्य भाविकांना एक असे आदर्श मिळते ज्याचे ते खरोखर अनुसरण करू शकतात. कोणालाही परम कल्याण तत्काळ प्राप्त करण्यास सांगितले जात नाही; फक्त त्याच्या दिशेने त्याच संयमाने चालत राहण्यास सांगितले जाते, जो संयम श्रेयांसनाथांच्या स्वतःच्या राज्यकाळात, त्यागात आणि अंतिम मुक्तीत दिसला.