ਸ਼੍ਰੇਯਾਂਸਨਾਥ, ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਸੁਆਮੀ

ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ, ਜੋ ਹੇਮਚੰਦਰ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਸ਼ਟੀ ਸ਼ਲਾਕਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੀ ਚੌਥੀ ਪੁਸਤਕ, ਅਧਿਆਇ 1, ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਇੱਕ ਐਸੇ ਨਗਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿੰਘਪੁਰੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਕੋਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਾਰਨਾਥ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਵਿਸ਼ਨੂਦੇਵੀ ਨੇ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।

ਹਰ ਅਜਿਹੇ ਗਰਭ ਧਾਰਨ ਵਾਂਗ, ਰਾਣੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਚੌਦਾਂ ਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਪਨੇ, ਜੋ ਹਰ ਤੀਰਥੰਕਰ ਦੀ ਜਨਮ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ, ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਬਾਲਕ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸ ਗਏ ਕਿ ਸਿੰਘਪੁਰੀ ਕਿਸੇ ਆਮ ਵਾਰਿਸ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ।

ਬਾਲਕ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼੍ਰੇਯਾਂਸਨਾਥ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਸ਼੍ਰੇਯਸ ਤੋਂ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਰਮ ਭਲਾਈ। ਇਹ ਨਾਮ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਅਚੰਭੇ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਲਈ ਨਹੀਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਤੀਰਥੰਕਰ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਘਟਨਾ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਉੱਤਮਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਲਈ ਜੋ ਜੈਨ ਯਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਯਾਂਸਨਾਥ ਨੇ ਸਿੰਘਪੁਰੀ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਉਸ ਭਲਾਈ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਵਾਅਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਹੇਠਲੀ ਪਰਜਾ ਨੇ ਉਸ ਸਥਿਰ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇੱਕ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਫਿਰ ਵੀ, ਹਰ ਪੂਰਵਵਰਤੀ ਤੀਰਥੰਕਰ ਵਾਂਗ, ਸੰਸਾਰਕ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਇੱਕ ਲੰਮੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਪੜਾਅ ਹੀ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅੰਤਿਮ ਮੰਜ਼ਿਲ। ਸ਼੍ਰੇਯਾਂਸਨਾਥ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤਖ਼ਤ, ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਹਰ ਲਗਾਅ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਸਾਧੂ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਜਿਸ ਉੱਤਮਤਾ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਰਾਜ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਸਹੂਲਤ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਮੇ ਵਰਤ, ਮੌਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਉੱਤੇ ਅਖੰਡ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜਕੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਠੋਰ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਕਰਮ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਢਕਦੇ ਸਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬਚਿਆ ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਉਡੀਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਇਸ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਧਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼੍ਰੇਯਾਂਸਨਾਥ ਨੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸਰਵਗਿਆਨ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਐਲਾਨੀ ਗਈ ਉੱਤਮਤਾ ਦੀ ਅਸਲ ਪੂਰਤੀ ਹੋਈ। ਜੋ ਕਦੇ ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਵਾਅਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰਾਹੀਂ ਜਿਊਂਦੀ ਅਤੇ ਤਸਦੀਕ ਕੀਤੀ ਹਕੀਕਤ ਬਣ ਗਿਆ।

ਤੀਰਥੰਕਰ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਯਾਂਸਨਾਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਕੀ ਸਾਲ ਸਮਿਅਕ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਮਿਅਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਿਅਕ ਚਾਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਤਿੰਨ-ਪੱਖੀ ਮਾਰਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਬਿਤਾਏ, ਉਹੀ ਨੀਂਹ ਜੋ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਹਰ ਤੀਰਥੰਕਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਣਧਰ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਰਹੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਾਖਿਆਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਪਸ਼ਟ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮ ਭਲਾਈ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਉਹ ਐਲਾਨਦੇ ਸਨ, ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਹੀ ਖ਼ਿਤਾਬ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਵਸਥਾ ਸੀ ਜੋ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਗਈ। ਸ਼੍ਰੇਯਾਂਸਨਾਥ ਵਰਗੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਤਿਆਗ, ਵਰਤ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਜੋ ਹਰ ਹੋਰ ਤੀਰਥੰਕਰ ਨੂੰ ਉਸੇ ਸਮਝ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

ਸ਼੍ਰੇਯਾਂਸਨਾਥ ਨੂੰ ਜੈਨ ਮੂਰਤੀ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਗੈਂਡੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਰਾਹੀਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਪੀੜ੍ਹੇ ਹੇਠਾਂ ਉੱਕਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਕਈ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਚਿੰਨ੍ਹ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਕਈ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਿੰਘਪੁਰੀ ਦੀ ਸਾਰਨਾਥ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਸ਼੍ਰੇਯਾਂਸਨਾਥ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਗੂੰਜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਥਾਂ ਬਣ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਬੁੱਧ ਨੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰਨਾਥ ਜੈਨ ਤੀਰਥ (ਇੱਕ ਜੈਨ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਅਸਥਾਨ) ਅੱਜ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯਾਤਰਾ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਇਹ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਸੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇੱਕੋ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਾਨ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਮੁਕਤੀ ਮਾਰਗ ਲੰਘਿਆ।

ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਸ਼੍ਰੇਯਾਂਸਨਾਥ ਨੇ ਸੰਮੇਦ ਸ਼ਿਖਰ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ, ਮੋਕਸ਼, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘਪੁਰੀ ਦੇ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਪੂਰੇ ਸਰਵਗਿਆਨ ਤੱਕ ਲੈ ਗਿਆ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਸੰਭਵ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸਮਰਪਿਤ ਦੇਹਰੀ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਹਾੜੀ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ ਲੰਘੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੇਯਾਂਸਨਾਥ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਘਟਨਾ ਦੀ ਥਾਂ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼੍ਰੇਯਸ, ਪਰਮ ਭਲਾਈ, ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਹਰ ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਫੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਦਾ ਤਖ਼ਤ, ਇੱਕ ਤਿਆਗੀ ਦਾ ਵਰਤ, ਅਤੇ ਸੰਮੇਦ ਸ਼ਿਖਰ ਵੱਲ ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਦੇ ਪੈਰ, ਸਭ ਇੱਕੋ ਰਾਹ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪੜਾਅ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਜਾਂ ਸਾਧੂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਆਮ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਮੂਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਹ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਤੁਰੰਤ ਪਾਉਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਸਬਰ ਨਾਲ ਉਸ ਵੱਲ ਤੁਰਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਯਾਂਸਨਾਥ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।