शीतलनाथ आणि शीतल स्पर्श

जैन परंपरा, जी हेमचंद्रांच्या त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितच्या तिसऱ्या पर्वातील आठव्या सर्गात आणि तीर्थंकरांच्या कल्पसूत्रातील यादीत नोंदलेली आहे, ती सांगते की इक्ष्वाकू कुळातील भद्दिलपूर नगरीचे राजा दृढरथ यांना अत्यंत तीव्र ताप चढला, ज्यावर कोणत्याही वैद्याचा उपचार लागू होत नव्हता. दिवसेंदिवस ताप जळत राहिला. तेव्हा राणी नंदा, ज्या गर्भात या युगातील दहावे तीर्थंकर होणारा आत्मा धारण करत होत्या, त्यांनी आपल्या पतीचे कपाळ सांत्वनासाठी आपल्या हाताने स्पर्श केले.

परंपरेनुसार, तिच्या स्पर्शाबरोबर ताप एकदम उतरला. तो कोणत्याही औषधाने नव्हे, तर ती वाहत असलेल्या अजन्म्या तीर्थंकरांच्या उपस्थितीने शांत झाला. दिवसेंदिवस परिश्रम करूनही यश न आलेल्या वैद्यांना घडलेल्या गोष्टीचे कोणतेही स्पष्टीकरण देता आले नाही. दरबाराने हे पहिले चिन्ह मानले की राणीच्या गर्भातील बालक इक्ष्वाकू सिंहासनाचा सामान्य वारस नाही.

काही महिन्यांनी जेव्हा तिचा पुत्र जन्मला, तेव्हा राणी नंदा यांनी प्रत्येक तीर्थंकराच्या गर्भधारणेचे चिन्ह मानली जाणारी चौदा शुभ स्वप्ने आधीच पाहिली होती. त्यामुळे दरबाराला जे संशय येऊ लागले होते त्याला यामुळे पुष्टी मिळाली. बालकाचे नाव शीतलनाथ ठेवण्यात आले, म्हणजे शीतलता देणारे स्वामी. हे नाव त्या तापाची आठवण देण्यासाठी निवडले गेले, जो त्याच्या उपस्थितीने, त्याने पहिला श्वास घेण्याआधीच, शांत केला होता. परंपरा मानते की ते आयुष्यभर या नावाला पुनःपुन्हा जागत राहिले, शरीराच्या तापांसोबतच काळाने, इच्छा आणि दुःखाच्या प्रत्येक जीवाला त्रास देणाऱ्या खोल तापांनाही शांत करत राहिले.

शीतलनाथ मोठे होऊन भद्दिलपूरच्या सिंहासनाचे वारस झाले. दृढरथांना आजारपणात जी सौम्यता लाभली होती, तीच सौम्यता घेऊन त्यांनी राज्य केले. त्यांच्या पित्याच्या आजारी शय्येवर त्यांच्या जन्माने आणलेल्या शांततेचेच प्रतिबिंब त्यांच्या राज्यकारभारात स्थिरतेने उमटत होते. त्यांची कारकीर्द न्याय्य आणि स्थिर म्हणून स्मरली जाते, जी त्यांच्यासमोर असलेल्या अधिक मोठ्या त्यागासाठी योग्य तयारी होती.

कालांतराने शीतलनाथांनी मुकुट, राजवाडा आणि नातेवाईक, सर्व काही सोडून प्रत्येक तीर्थंकराने अखेरीस अनुसरलेला तपस्वी मार्ग स्वीकारला. उपवास, मौन आणि अखंड ध्यानाद्वारे त्यांनी आत्म्याला झाकून टाकणारी कर्मे जाळून टाकली. ज्या राज्याचा कारभार त्यांनी चांगला केला होता, त्यातील सुखसोयी त्यांनी बाजूला ठेवल्या, आणि अशा साधनेसाठी ज्याचे वचन कोणतेही सिंहासन देऊ शकत नव्हते.

या सातत्यपूर्ण साधनेतून शीतलनाथांना केवलज्ञान प्राप्त झाले. काळाच्या बंधनांपलीकडील सर्वज्ञ ज्ञान. जैन परंपरा ते त्यांच्या बिल्व वृक्षाखालील ध्यानाशी जोडते. अनादि कालापासून आत्म्यावर आवरण घालणारी शेवटची कर्मे जाळल्यावर, त्यांनी स्वतः नुकताच पूर्ण केलेला मार्ग इतरांना शिकवण्यास ते पूर्णतः सक्षम झाले.

तीर्थंकर म्हणून शीतलनाथांनी सम्यक श्रद्धा, सम्यक ज्ञान आणि सम्यक आचरण या त्रिविध मार्गाचा उपदेश केला. प्रत्येक तीर्थंकराने, आधी आणि नंतर, काही स्वरूपात शिकवलेला हाच त्रिविध पाया आहे. त्यांची शिकवण पुढे नेण्यासाठी त्यांनी आपले प्रमुख शिष्य, गणधर, आपल्याभोवती एकत्र केले. स्वतःचा आवाज शांत झाल्यावरही ज्या मार्गाने ते मुक्तीकडे गेले, तो इतरांसाठी खुला राहावा याची त्यांनी काळजी घेतली.

शीतलनाथांचे स्मरण कल्पवृक्ष या चिन्हाने केले जाते, जो इच्छापूर्ती करणारा वृक्ष आहे. तसेच सोनेरी रंगाने, जो परंपरा त्यांच्या वर्णाला देते त्याच्याशी जुळणारा. आणि श्वेतांबर स्मृतीत त्यांच्या शिकवणीशी जोडलेले रक्षक देव, ब्रह्मा आणि अशोक (श्वेतांबर ही जैन धर्मातील दोन प्रमुख परंपरांपैकी एक आहे). शतकानुशतके काळजीपूर्वक जपलेले हे तपशील भाविकांना जैन मंदिरांत पूजल्या जाणाऱ्या अनेक तीर्थंकरांमध्ये त्यांची प्रतिमा ओळखण्याचा मार्ग देतात.

शीतलनाथांनी या युगातील बहुतेक तीर्थंकरांप्रमाणे सम्मेद शिखरावर अंतिम मुक्ती, म्हणजे मोक्ष, प्राप्त केला असे मानले जाते. यामुळे ज्या जन्मचक्रातून त्यांना तापाने ग्रस्त पित्याच्या आजारी शय्येपासून जैन परंपरेने मान्य केलेल्या सर्वोच्च साक्षात्कारापर्यंत नेले, ते चक्र संपले. अनेक तीर्थंकरांनी आपला प्रवास तिथे पूर्ण केला असे स्मरले जाते, म्हणूनच हा पर्वत जैन धर्मातील सर्वात पवित्र तीर्थयात्रा-स्थळांपैकी एक राहिला आहे.

शीतलनाथांच्या जन्माची कथा सांगणारे भक्त शीतल झालेल्या तापाला त्यांच्या जीवनाच्या मुख्य कथानकाआधीची केवळ कुतूहलाची गोष्ट मानत नाहीत. उलट, ते त्यात नंतर त्यांच्या संपूर्ण शिकवणीने स्पष्ट केलेल्या गुणाची पहिली अभिव्यक्ती पाहतात: खरी आध्यात्मिक उपस्थिती सिद्धांत किंवा प्रवचनाद्वारे स्वतःची घोषणा करण्यापूर्वीच दुःख शांत करते. वडिलांचा ताप कोणी मागितला म्हणून उतरला नाही, तर त्यांच्या पुत्राचा आत्मा जगात त्यांच्या स्पर्शाइतका जवळ आधीच आला होता म्हणून. परंपरेने भाविकांना हा तपशील कधीही विसरू दिला नाही, आणि ते शरीराच्या तापांसाठी, किंवा इच्छा आणि दुःखाने अजूनही त्रासलेल्या मनासाठी, स्वतःच्या तापातून मुक्तीसाठी शीतलनाथांचा धावा करतात.

शीतलनाथ या युगाच्या दीर्घ परंपरेतील शिक्षकांच्या वंशावळीत दहावे स्थान धारण करतात. ही परंपरा विशाल कालचक्रांमधून पुनःपुन्हा घडते असे मानली जाते. त्यांचा विशिष्ट जन्म, राज्यकाळ, त्याग आणि मुक्ती या मोठ्या नमुन्यापासून वेगळा चमत्कार म्हणून नव्हे, तर त्याचाच एक उदाहरण म्हणून समजली जाते. या दृष्टीने, त्यांच्या वडिलांचा बरा झालेला ताप हे एक पुष्टी करणारे चिन्ह बनते: नमुना परंपरेने सांगितल्याप्रमाणेच उलगडत होता.

जैन भाविक शीतलनाथांचा धावा विशेषतः ताप, उष्णता आणि शारीरिक क्लेश यांच्या संदर्भात करत राहतात. ही प्रथा, जन्मापूर्वी त्यांच्या वडिलांचा आजार बरा झाल्याच्या एकाच प्रसंगावर आधारलेली आहे. त्यांच्या सन्मानार्थ रचलेली मंदिरातील स्तोत्रे वारंवार शीतलतेच्या प्रतिमेकडे परत येतात. त्यांच्या उपस्थितीने दृढरथांना जो शारीरिक दिलासा दिला, आणि त्यांच्या नंतरच्या शिकवणीने त्रिविध मार्गावर चालण्यास तयार असलेल्या कोणालाही इच्छा आणि द्वेषापासून जो सूक्ष्म दिलासा दिला, यांच्यात ते जाणीवपूर्वक रेषा आखतात. एक अत्यंत विशिष्ट, जवळजवळ घरगुती चमत्कार आणि मुक्तीच्या एका मोठ्या सिद्धांतामधील हे सातत्य कथा जिवंत ठेवण्याचा भाग आहे. ते केवळ तीर्थंकर-वंशावळीच्या औपचारिक पठणांपुरते मर्यादित न राहता दैनंदिन आचरणात जिवंत राहते.