क्षान्तिवर्णनं जातकम्

जेतवने भगवान् बुद्धः कोसलराजं प्रति तस्य गृहे राज्ञः विश्वासं भङ्गितवन्तम् एकम् अमात्यम् अधिकृत्य भाषितवान्। राजा तम् अपराधं जानन् अपि अमात्यस्य अन्यथा सम्यक् सेवया तं सहितवान्। भगवान् राज्ञः क्षमां सरलतया न निन्दितवान्, किन्तु पालिपिटके पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमं (२२५) जातकं क्षान्तिवर्णनं कथितवान्। तत्र क्षान्तिः प्रायः समानां परिस्थितिम् एवं प्रज्ञया प्रत्यवदत्, यया राजा स्वयम् अपि शिक्षेत।

पुरा, यदा ब्रह्मदत्तः वाराणस्यां राज्यं करोति स्म, तस्य सभायाम् एकः अमात्यः राजकुले राज्ञः विश्वासं व्यभिचारितवान्, यथा कोसलामात्यः पश्चात् करिष्यति तथैव। अयम् अमात्यः यत् न जानाति स्म, अथवा विस्मर्तुं वृतवान्, तत् आसीत् यत् तस्य स्वकीयः भृत्यः स्वगृहे तस्मै तदेव अकरोत्। स्वामी यदा अन्यत्र व्यापृतः आसीत्, भृत्यः अमात्यस्य स्वपत्न्या सह सम्बन्धम् अनुवर्तितवान्।

एतम् अपमानं सोढुम् अशक्तः अमात्यः भृत्यं ब्रह्मदत्तराजस्य सम्मुखम् आकर्षत्, न्यायं याचमानः। सः स्वपरिवादं विधिबद्धेन श्लोकरूपेण प्रकटितवान्: गृहकार्यनिर्वहणाय सः एकं जनं नियुक्तवान्, स एव च जनः स्वामिनं यादृशेन गहनतमेन प्रकारेण अपकृतवान्, यथा भृत्यः स्वामिनं कर्तुं शक्नोति।

ब्रह्मदत्तराजः अमात्येन स्पष्टम् अपेक्षितेन क्रोधेन न प्रत्यवदत्। तस्य स्थाने सः अवदत् यत् सः अपि तादृशं जनं जानाति, यत् पूर्णनिष्ठायुक्ताः निर्दोषाः जनाः वस्तुतः दुर्लभाः सन्ति, तथा च स्वयं तु मनुष्यस्य एतादृशे सामान्ये दौर्बल्ये सति दण्डापेक्षया क्षान्तिं वरयति। राज्ञः वचांसि यथा मृदुतया सम्भवेत् तथा तादृशं विषयम् उपस्थापयन्ति स्म, अमात्यस्य स्वस्य राजभवने आचारं प्रति प्रत्यक्षं निर्दिशन्ति स्म, परं कदापि तत् स्पष्टं नाम्ना न अगृह्णन्।

अमात्यः राज्ञा यत् उक्तं तत् यथावत्, किमर्थं च तेन विशिष्टरीत्या उक्तम् इति सम्यक् अवगतवान्। राज्ञः स्वीयायां सहनशीलतायां सः स्वयम् अधुना भृत्याय दातुम् आदिष्टायाः करुणायाः प्रतिबिम्बम् अपश्यत्। अमात्यः भृत्यश्च उभौ कठोरतरेण दण्डेन न, अपि तु अस्य मौनानुशासनेन संशोधितौ सन्तौ, यत् आचरणं तौ प्रथमं राज्ञः पुरः आनयत्, तत् निवृत्तौ।

भगवान् बुद्धः कोसलराजं प्रति समापयन् अवदत् यत् सः स्वयम् एव तस्मिन् दूरे अतीते जन्मनि वाराणस्याः प्रज्ञावान् राजा आसीत्, यः कपटं दण्डेन न, अपि तु क्षान्त्या प्रत्यवैत्। सः अमात्यं स्वकीयम् अपराधं प्रत्यक्षं श्रावितुं बाध्यं न कृत्वा, तस्य स्वकीयम् अपराधं प्रतिबिम्बितं दर्शितवान्। शिक्षा कोसलराजं साक्षात् प्राप्ता यत् या क्षान्तिः पूर्वम् अमात्यं ज्ञानेन, न अपमानेन, संशोधितवती, सा अधुना अपि तस्य समीपे अस्ति, परिस्थितौ यत् प्राचीनघटनायाः इतः समीपस्थायां न अधिकव्याख्यानस्य आवश्यकता अस्ति।

जातकस्य गम्भीरः आशयः अमात्यस्य परिवादस्य विशिष्टे आकारे अवलम्बते। एकः जनः स्वयं कृतम् एव अपराधं कृत्वा कठोरं न्यायं याचितवान्, स्वकीयं कपटं प्रत्यक्षं द्रष्टुं कदापि आहूतः न आसीत् इति कारणेन तद् द्रष्टुं सुरक्षितः सन्। क्रोधेन दत्तः दण्डः अमात्यस्य न्याय-याचनां तृप्तयेत्, परं गम्भीरां समस्यां कदापि न स्पृशेत्; यतः भृत्यस्य दण्डेन अमात्यस्य स्वीयस्य आचारस्य किमपि न परिवर्तेत। राज्ञः क्षान्तिः तु अमात्यस्य याचनां अतिक्रम्य तदधः स्थितं कपटं यावत् प्राप्नोत्। एकेन मौनवाक्येन सा तत् साधितवती, यत् कठोरः निर्णयः कदापि साधयितुं न शक्नुयात्; यतः क्रोधेन कपटं प्रत्युत्तरितं सत् केवलं अधिकक्रुद्धं कपटिनं जनयति, क्षान्त्या प्रत्युत्तरितं कपटं तु कदाचित् अन्ततः स्वयम् अभिज्ञातुं शक्नुवन्तं जनं जनयति।

राज्ञः प्रत्युत्तरं यत् विशिष्टं करोति तत् तस्य स्वमानदण्डस्य प्रयोगक्रमः। सः भृत्यं प्रथमं न दण्डितवान्, ततः पश्चात् स्वकीयम् आचारं विषये एकान्ते न विचारितवान् अपि। सः अमात्यः अन्यस्मै प्रयोक्तुं याचितं तम् एव मानदण्डं स्वकीयं गृहं प्रति प्रयुज्य, तदनन्तरम् एव परिवादस्य प्रत्युत्तरं दत्तवान्, ततः एव च अवदत्। एषः क्रमः फलाय अत्यन्तं महत्त्वपूर्णः आसीत्। यः राजा प्रथमं स्वगृहं विचारयति, सः अन्यस्य विषये वक्तुम् अधिकारं प्राप्नोति; यः तु अन्यान् प्रथमं विचारयति, स्वयं कदापि न विचारयति, सः कपटे प्रकटे सति केवलं मौनम् असन्तोषं प्राप्नोति।

क्षान्तिः, अर्थात् सहनशीलता, प्रायः प्रधानतया संयमरूपेण वर्णिता भवति, अर्थात् सम्यक् न्याय्यं क्रोधात्मकं प्रत्युत्तरं केवलं निवारयति। एषः जातकः तस्य लक्षणस्य उपरि अपरम् अपि योजयति। राज्ञः क्षान्तिः सत्यनिष्ठायाः एकं रूपम् अपि आसीत्, यतः स्वयं समानम् अपराधं गोपयन् भृत्यं कठोरं दण्डयेत् चेत्, राजा तस्य वास्तविकं यत् नासीत् तादृशं नैतिकं स्थानं दम्भयितुं बाध्यः स्यात्। तस्य मृदु प्रत्युत्तरं तस्य अधिकारात् किमपि न नश्यति स्म, किन्तु दण्डेन यत् प्राप्तुं न शक्यते, तत् तेन प्राप्तम्: अर्थात् अमात्यस्य यथार्थं पुनर्ज्ञानम्, यत् राज्ञः करुणा न अस्पृश्योत्तमत्वात्, अपि तु सर्वेषां सह-दोषित्वात् उद्भूता इति।