सारम्भजातकम्

भगवान् बुद्धः श्रावस्त्यां निवसन् इमं जातकम् अकथयत्, यत् पालिग्रन्थस्य जातकसङ्ख्या ८८ अस्ति, अपशब्दस्य तथा कठोरवचनस्य निषेधविषयकस्य उपदेशस्य अङ्गरूपेण। शास्ता अवदत् यत् पूर्वजन्मनि अपि, यदा सः स्वयं वृषभः आसीत्, तदा अप्रियवचनानि स्वस्वामिने महतीं सम्पत्तिं व्ययितवन्ति, मृदुवचनं च तां पुनः प्रत्यानीतवत्। अन्ते सः तस्य प्राचीनस्य आख्यानस्य जनान् स्वसम्मुखस्थितैः जनैः सह अभिज्ञातवान्।

गन्धारराज्ये तक्षशिलानगर्यां धर्मपरायणः कश्चन ब्राह्मणः निवसति स्म। एकः युवा वत्सः तस्मै दत्तः, यतः गोपालकानां प्रथा आसीत् यत् सत्पुरुषेभ्यः सुप्रतिष्ठितेभ्यः वृषभान् उपहरेयुः। यं वत्सं ब्राह्मणः ‘सरम्भ’ इति नाम्ना अभिधत्त, सः अन्यः कोऽपि न, अपि तु बोधिसत्त्वः एव आसीत्। ब्राह्मणः तं पितृवत् भक्त्या पालितवान्, तण्डुलमण्डं शालिधान्यं च दत्त्वा, येन सः वत्सः अतीव बलवान् उत्तमः वृषभः अभवत्।

यदा सरम्भः पूर्णबलं प्राप्तवान्, तदा सः चिन्तितवान् यत् तेन पालितं ब्राह्मणं कथं प्रत्युपकुर्यात्। सः स्वस्वामिना सह मानवभाषया अवदत्: “हे ब्राह्मण, गच्छ, गोधनसमृद्धं कञ्चन वणिजं प्रति, तं सहस्रमुद्राभिः सह द्यूते आह्वय, यत् मम वृषभः शकटशतं भारयुक्तं एकेन आकर्षणेन आकर्षितुं शक्नोति।” प्रसन्नः ब्राह्मणः एकं धनिकं वणिजम् अन्वेषितवान्, स्पर्धां प्रस्तावितवान्, वणिजः च सहर्षं स्वीकृतवन्तः, यतः कोऽपि एकः वृषभः एतादृशीं महतीं शकटश्रेणीं चालयितुं शक्नोति इति सः विश्वसितुं नाशक्नोत्।

वणिजः सेवकाः शतं शकटानि एकानन्तरं एकं पङ्क्तौ स्थापितवन्तः, प्रत्येकं सिकता-शर्करा-प्रस्तरैः भारितम्, तथा सम्पूर्णं भारम् एकत्र आकर्षितुं सरम्भं योक्त्रेण योजितवन्तः। जनसमूहः दर्शनार्थं समागतः, ब्राह्मणस्य स्वगृहजनाः अपि, यतः नगरे एतादृशस्य महत्त्वपूर्णस्य द्यूतस्य वार्ता प्रसृता आसीत्।

स्पर्धायाः सफलतायै उत्सुकः तथा उत्साहेन आविष्टः ब्राह्मणः प्रतोदं गृहीत्वा सभासमक्षं स्ववृषभं प्रति उच्चैः अवदत्: “अरे दुष्ट! आकर्षय तानि, हे दुष्ट!” एतानि कठोराणि अपमानकराणि च वचनानि सरम्भस्य हृदयं विदारितवन्ति, यतः सः यस्य स्वामिनः हिताय यतमानः आसीत्, तस्मादेव एतादृशीं निन्दां प्राप्य अपि सः किमपि अपराधं न कृतवान्। यद्यपि सः कार्यसाधने पूर्णतया समर्थः आसीत्, तथापि सः पादौ स्थिरीकृत्य एकमपि पदं नाचलत्, ब्राह्मणस्य प्रहारेण कोलाहलेन च। वणिजः स्वविजयं गृहीतवान्, ब्राह्मणः च सम्पूर्णं सहस्रमुद्राः हारयित्वा निराशः गृहं प्रत्यागतः।

स्वामिनं तादृशं विकलं दृष्ट्वा सरम्भः मृदुना स्वरेण पृष्टवान्: “हे ब्राह्मण, त्वदीये गृहे यावत्कालं अहं निवसामि, तावत्कालेषु किम् अहं कदापि कुम्भं भग्नवान्, कस्यापि उपरि आघातं कृतवान्, अथवा किमपि विनाशितवान्?” ब्राह्मणः स्वीकृतवान् यत् न। “तर्हि,” वृषभः अवदत्, “कुतः त्वं मां समग्रनगरस्य समक्षं दुष्टेति उक्तवान्? न तु मम बलस्य अभावः, अपि तु तव कठोरवचनानि एव द्यूते पराजयं दत्तवन्ति। श्वः पुनः गच्छ, अस्मिन् वारे द्विसहस्रमुद्राभिः आह्वय, केवलं मया सह मृदुवचनैः एव वद।”

एतस्य परामर्शं हृदि निधाय ब्राह्मणः परेऽहनि वणिजं प्रति पुनः गत्वा द्वितीयं द्यूतं प्रस्तावितवान्, अस्मिन् वारे द्विसहस्रमुद्राभिः, यत् तस्य वृषभः अद्यापि शतं शकटानि आकर्षितुं शक्नोति इति। पूर्वविजयेन आत्मविश्वासी वणिजः तत्क्षणमेव स्वीकृतवान्, तथा सम्मिलितानां द्रष्टृणां पुरतः सः समानः भारयुक्तानां शकटानां दीर्घः पङ्क्तिः पुनः सज्जीकृता।

अस्मिन् वारे ब्राह्मणः सरम्भं मृदुतया उपगत्य, तस्य पार्श्वं परिमृज्य, जनसमूहस्य पुरतः उच्चैः अवदत्: “अरे सुन्दर सखे! आकर्षय तानि, हे सुन्दर सखे!” एतैः दयालुभिः आदरपूर्णैः च वचनैः प्रेरितः सरम्भः स्वसम्पूर्णं बलं योक्त्रे प्रयुज्य, एकेन महता आकर्षणेन सर्वाणि शतं शकटानि अग्रे चालितवान्, वणिजः विस्मयेन, द्रष्टृणां प्रशंसया च। वणिजः स्वद्यूतं पूर्णतया दत्तवान्, तथा जनसमूहस्य बहवः तस्य प्रदर्शनेन प्रेरिताः स्वकीयान् उपहारान् अपि अधिकं दत्तवन्तः, येन ब्राह्मणः पूर्वापेक्षया अधिकं धनिकः गृहं प्रत्यागतः।

अस्य प्रसङ्गस्य चिन्तनेन बुद्धः तस्य शिक्षां सारभूतां गाथाम् उक्तवान्: मृदु वद, सहप्राणिनः मा निन्द, दयायाः प्रेम पुरस्कारं ददाति, निन्दा तु केवलं शोकं हानिं च जनयति। यः वृषभः अपमानेन चालयितुं न शक्यते स्म, सः आदरेण सम्बोधितः सन् सहर्षं स्वबलं समर्पितवान्।

कथां समापयन् बुद्धः तस्यां कथायां जनान् अभिज्ञापितवान्: आनन्दः तस्मिन् काले ब्राह्मणः आसीत्, उत्पलवर्णा ब्राह्मणस्य भार्या आसीत्, तथा स्वयं बुद्धः सरम्भः नाम वृषभः आसीत्।

इदं जातकं सङ्ख्या ८८ स्वयं प्रत्यक्षं व्यावहारिकं च शिक्षणं वाक्शक्तेः विषये तिष्ठति, सुप्रसिद्धस्य नन्दिविशालजातकस्य प्रतिध्वनिरूपेण — यत्र अपि एकः वृषभः कठोरवचनैः पीडितः मृदुवचनैः पुनः प्रतिष्ठितः। सरम्भस्य शक्तिः प्रथमद्यूतात् पूर्वं पश्चाद् च तादृशी एव आसीत्; तस्य शरीरे किमपि परिवर्तनं नासीत्, केवलं तस्मै उक्तानि वचनानि एव भिन्नानि आसन्। बुद्धः इमं प्राचीनं प्रसङ्गं श्रोतृभ्यः — भिक्षुभ्यः गृहस्थेभ्यश्च समानरूपेण — शिक्षयितुं उपयुक्तवान्, यत् अपमानकरी भाषा स्वेच्छया प्रवर्तमानम् अपि प्रयत्नं स्तम्भयति, परन्तु यथार्थकरुणायुक्ताः वचनाः तादृशं बलं आकर्षयन्ति यत् कठोरता कदापि आदेष्टुं न शक्नोति — इयं शिक्षा मानवसम्बन्धेषु यथा सत्या अस्ति तथैव एकस्य ब्राह्मणस्य तस्य समर्पितवृषभस्य च सम्बन्धेषु।