पद्यानि
अष्टोत्तरशतनामावली
भगवतः १०८ पावननामानि, यैः प्रणवपूर्वकं नमः-अन्तेन च अर्चनं जप्यते।
ॐ विष्णवे नमः।
श्लोकः 1
ॐ लक्ष्मीपतये नमः।
श्लोकः 2
ॐ कृष्णाय नमः।
श्लोकः 3
ॐ वैकुण्ठाय नमः।
श्लोकः 4
ॐ, गरुडध्वजाय नमः: ध्वजे गरुडचिह्नं धारयन् तेजस्वी प्रभुः।
श्लोकः 5
ॐ परब्रह्मणे नमः।
श्लोकः 6
ॐ जगन्नाथाय नमः।
श्लोकः 7
ॐ वासुदेवाय नमः।
श्लोकः 8
ॐ त्रिविक्रमाय नमः।
श्लोकः 9
ॐ दैत्यान्तकाय नमः।
श्लोकः 10
ॐ मधुरिपवे नमः।
श्लोकः 11
ॐ तार्क्ष्यवाहनाय नमः।
श्लोकः 12
ॐ, सनातनाय नमः: आदिमध्यान्तरहितः शाश्वतः प्रभुः।
श्लोकः 13
ॐ, नारायणाय नमः: सर्वजीवानां परमं गन्तव्यं मानवतायाः शरणं च।
श्लोकः 14
ॐ, पद्मनाभाय नमः: यस्य पवित्रनाभिपद्मात् ब्रह्मा सृष्टिश्च उद्भवति, सः प्रभुः।
श्लोकः 15
ॐ, हृषीकेशाय नमः: सर्वेन्द्रियाणां स्वामी नियन्ता च प्रभुः।
श्लोकः 16
ॐ, सुधाप्रदाय नमः: अमृतस्य सुधायाः दाता।
श्लोकः 17
ॐ, माधवाय नमः: दिव्यज्ञानस्य (मा) अधिपतिः, लक्ष्म्याः पतिः प्रभुः।
श्लोकः 18
ॐ, पुण्डरीकाक्षाय नमः: कमललोचनः, यस्य दृष्टिः निरुपाधिकां कृपां वर्षति।
श्लोकः 19
ॐ, स्थितिकर्त्रे नमः: समग्रसृष्टेः पालकः स्थापकश्च।
श्लोकः 20
ॐ, परात्पराय नमः: परमात् परः, सर्वोत्कृष्टात् अपि परः।
श्लोकः 21
ॐ, वनमालिने नमः: पञ्चपुष्पैः सुगन्धिभिः वनमालया अलंकृतः।
श्लोकः 22
ॐ, यज्ञरूपाय नमः: यस्य स्वरूपमेव यज्ञः, पवित्रः यज्ञः।
श्लोकः 23
ॐ, चक्रपाणये नमः: हस्ते सुदर्शनचक्रं धारयन्।
श्लोकः 24
ॐ, गदाधराय नमः: कौमोदकीं गदां धारयन्।
श्लोकः 25
ॐ, उपेन्द्राय नमः: वामनावतारे इन्द्रस्य अनुजः उपेन्द्रः।
श्लोकः 26
ॐ, केशवाय नमः: केशिनामकासुरस्य संहर्ता; ब्रह्मणः शिवस्य च परमः अधिपतिः।
श्लोकः 27
ॐ हंसाय नमः।
श्लोकः 28
ॐ समुद्रमथनाय नमः।
श्लोकः 29
ॐ, हरये नमः: पापदुःखशोकहर्ता करुणामयः प्रभुः।
श्लोकः 30
ॐ, गोविन्दाय नमः: पृथिव्याः उद्धर्ता, गवां वेदानां च रक्षकः।
श्लोकः 31
ॐ, ब्रह्मजनकाय नमः: यस्य नाभिकमलात् ब्रह्मा जातः, तस्य जनकः।
श्लोकः 32
ॐ, कैटभासुरमर्दनाय नमः: कैटभासुरस्य मर्दकः।
श्लोकः 33
ॐ, श्रीधराय नमः: वक्षसि लक्ष्मीं धारयन्।
श्लोकः 34
ॐ, कामजनकाय नमः: कामदेवस्य (प्रद्युम्नस्य) जनकः।
श्लोकः 35
ॐ, शेषशायिने नमः: शेषनागे शयानः।
श्लोकः 36
ॐ, चतुर्भुजाय नमः: चतुर्णां पुरुषार्थानां धारकः चतुर्भुजः प्रभुः।
श्लोकः 37
ॐ, पाञ्चजन्यधराय नमः: पाञ्चजन्यशङ्खं धारयन्।
श्लोकः 38
ॐ, श्रीमते नमः: श्रिया (लक्ष्म्या) दिव्यतेजसा च सदा युक्तः।
श्लोकः 39
ॐ, शार्ङ्गपाणये नमः: शार्ङ्गधनुः धारयन्।
श्लोकः 40
ॐ, जनार्दनाय नमः: भक्तान् जन्मसंसारदुःखात् उद्धरति।
श्लोकः 41
ॐ, पीताम्बरधराय नमः: तेजस्विनं पीतवस्त्रं धारयन्।
श्लोकः 42
ॐ, देवाय नमः: तेजोमयः दिव्यः प्रभुः।
श्लोकः 43
ॐ, सूर्यचन्द्रविलोचनाय नमः: सूर्यचन्द्रौ यस्य नेत्रे स्तः।
श्लोकः 44
ॐ, मत्स्यरूपाय नमः: मत्स्यावतारस्वरूपः।
श्लोकः 45
ॐ, कूर्मतनवे नमः: कूर्मावतारशरीरः।
श्लोकः 46
ॐ, क्रोडरूपाय नमः: वराहावतारस्वरूपः।
श्लोकः 47
ॐ, नृकेसरिणे नमः: नृसिंहावतारः, नरसिंहरूपः।
श्लोकः 48
ॐ, वामनाय नमः: वामनावतारः, बटुब्राह्मणरूपः।
श्लोकः 49
ॐ, भार्गवाय नमः: भृगुवंशे जातः भार्गवः, परशुरामः।
श्लोकः 50
ॐ, रामाय नमः: रघुवंशस्य आनन्दः, धर्मस्य आदर्शः श्रीरामः।
श्लोकः 51
ॐ, बलिने नमः: बलिनां मध्ये सर्वश्रेष्ठः बलवान्।
श्लोकः 52
ॐ, कल्किने नमः: कल्किः, युगान्ते आगमिष्यमाणः अवतारः।
श्लोकः 53
ॐ, हयाननाय नमः: हयग्रीवः, अश्वमुखः, वेदानां रक्षकः।
श्लोकः 54
ॐ, विश्वम्भराय नमः: विश्वस्य धारकः पालकश्च।
श्लोकः 55
ॐ, शिशुमाराय नमः: शिशुमारः, यस्य रूपात् नक्षत्राणि परिभ्रमन्ति इति कथ्यते।
श्लोकः 56
ॐ, श्रीकराय नमः: श्रियं (समृद्धिं कृपां च) प्रददाता।
श्लोकः 57
ॐ, कपिलाय नमः: कपिलः, सांख्यशिक्षकः ऋषिरूपावतारः।
श्लोकः 58
ॐ, ध्रुवाय नमः: स्थिरः, सर्वस्य स्थिरः अक्षः।
श्लोकः 59
ॐ, दत्तत्रेयाय नमः: दत्तात्रेयः, ऋषिरूपावतारः योगगुरुः।
श्लोकः 60
ॐ, अच्युताय नमः: अच्युतः, स्वशाश्वतस्वरूपात् कदापि न च्यवते।
श्लोकः 61
ॐ, अनन्ताय नमः: अनन्तः, आदिमध्यान्तरहितः।
श्लोकः 62
ॐ, मुकुन्दाय नमः: मुक्तिप्रदः, परमस्वातन्त्र्यदाता।
श्लोकः 63
ॐ, दधिवामनाय नमः: दधिवामनः, वामनरूपेण स्तुतः प्रभुः।
श्लोकः 64
ॐ, धन्वन्तरये नमः: धन्वन्तरिः, समुद्रात् अमृतेन सह उत्थितः दिव्यवैद्यः।
श्लोकः 65
ॐ, श्रीनिवासाय नमः: श्रीनिवासः, यस्मिन् श्रीः (लक्ष्मीः) निवसति।
श्लोकः 66
ॐ, प्रद्युम्नाय नमः: अतिप्रकाशमानः दीप्तिमान् विश्वप्रभुः।
श्लोकः 67
ॐ, पुरुषोत्तमाय नमः: परमः विश्वपुरुषः, क्षरात् अक्षरात् च परः।
श्लोकः 68
ॐ, श्रीवत्सकौस्तुभधराय नमः: वक्षसि श्रीवत्सचिह्नं कौस्तुभमणिं च धारयन्।
श्लोकः 69
ॐ, मुरारातये नमः: मुरासुरस्य शत्रुः (मुरारिः)।
श्लोकः 70
ॐ, अधोक्षजाय नमः: अधोक्षजः, इन्द्रियाणाम् अगोचरः।
श्लोकः 71
ॐ, ऋषभाय नमः: ऋषभः, श्रेष्ठः प्रधानः, अवतारेष्वपि प्रकटितः।
श्लोकः 72
ॐ, मोहिनीरूपधारिणे नमः: मोहिनीरूपं धारितवान्।
श्लोकः 73
ॐ, सङ्कर्षणाय नमः: प्रलये सर्वलोकान् आकर्षयिता प्रभुः।
श्लोकः 74
ॐ, पृथवे नमः: पृथुः, पृथिव्याः सम्पदं प्रकटितवान् अवतारः।
श्लोकः 75
ॐ, क्षीराब्धिशायिने नमः: क्षीरसागरे शयानः।
श्लोकः 76
ॐ, भूतात्मने नमः: सर्वभूतानाम् आत्मा।
श्लोकः 77
ॐ, अनिरुद्धाय नमः: अनिरुद्धः, केनापि शक्त्या अवरुद्धः न भवति।
श्लोकः 78
ॐ, भक्तवत्सलाय नमः: भक्तेषु स्नेहवान् कृपालुः।
श्लोकः 79
ॐ, नराय नमः: नरः, नारायणेन सह बदर्याश्रमे तपः कुर्वाणः ऋषिः।
श्लोकः 80
ॐ, गजेन्द्रवरदाय नमः: गजेन्द्राय (गजराजाय) उद्धाररूपं वरं दत्तवान्।
श्लोकः 81
ॐ, त्रिधाम्ने नमः: त्रिधाम्नः, त्रयाणां धाम्नां (लोकानां) प्रभुः।
श्लोकः 82
ॐ, भूतभावनाय नमः: यतः सर्वे भूताः उद्भवन्ति, येन च धार्यन्ते, तस्मै।
श्लोकः 83
ॐ, श्वेतद्वीपसुवास्तव्याय नमः: श्वेतद्वीपे सुष्ठु निवसन्तम्।
श्लोकः 84
ॐ, सनकादिमुनिध्येयाय नमः: सनकादिमुनिभिः ध्यातव्याय।
श्लोकः 85
ॐ, भगवते नमः: सर्वैश्वर्यसम्पन्नाय भगवते।
श्लोकः 86
ॐ, शङ्करप्रियाय नमः: शङ्करस्य (शिवस्य) प्रियाय।
श्लोकः 87
ॐ, नीलकान्ताय नमः: मेघवत् गाढनीलकान्तिमते।
श्लोकः 88
ॐ, धराकान्ताय नमः: धरायाः (पृथिव्याः) प्रियतमाय।
श्लोकः 89
ॐ, वेदात्मने नमः: वेदानां साक्षात् आत्मा।
श्लोकः 90
ॐ, बादरायणाय नमः: बादरायणः, वेदव्यासः, वेदसंकलयिता ऋषिः।
श्लोकः 91
ॐ, भागीरथीजन्मभूमिपादपद्माय नमः: यस्य पादपद्मात् गङ्गायाः (भागीरथ्याः) जन्म।
श्लोकः 92
ॐ, सतां प्रभवे नमः: सतां (साधूनां) प्रभुः रक्षकश्च।
श्लोकः 93
ॐ, स्वभुवे नमः: स्वयम्भूः, स्वतः जातः, कस्यापि अधीनः न।
श्लोकः 94
ॐ, विभवे नमः: विभुः, सर्वव्यापी सर्वशक्तिमान् प्रभुः।
श्लोकः 95
ॐ, घनश्यामाय नमः: घनश्यामः, मेघवत् श्यामवर्णः।
श्लोकः 96
ॐ, जगत्कारणाय नमः: जगतः कारणम्।
श्लोकः 97
ॐ, अव्ययाय नमः: अव्ययः, यस्य न क्षयः न हानिः न ह्रासः।
श्लोकः 98
ॐ, बुद्धावताराय नमः: दशावतारेषु गण्यमानः बुद्धावतारः।
श्लोकः 99
ॐ, शान्तात्मने नमः: यस्य आत्मा पूर्णशान्तिः।
श्लोकः 100
ॐ लीलामानुषविग्रहाय नमः।
श्लोकः 101
ॐ, दामोदराय नमस्कारः — यः केवलं शुद्धया प्रेमभक्त्या एव स्वयं बन्धनं स्वीकरोति, तस्मै प्रभवे नमः।
श्लोकः 102
ॐ विराड्रूपाय नमः।
श्लोकः 103
ॐ भूतभव्यभवत्प्रभवे नमः।
श्लोकः 104
ॐ आदिदेवाय नमः।
श्लोकः 105
ॐ देवदेवाय नमः।
श्लोकः 106
ॐ प्रह्लादपरिपालकाय नमः।
श्लोकः 107
ॐ श्रीमहाविष्णवे नमः।
श्लोकः 108
पूजाविधिः फलश्रुतिश्च (पाठलाभाः)
फलश्रुतिःप्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
विष्णोः 108 नाम्नाम् इयं नामावली एकादशीव्रते गुरुवासरस्य विष्णुपूजायां तुलसीदलसहितायां प्रातःप्रार्थनायां च पठ्यते। नामानि तस्मिन्नेव क्रमे सन्ति यस्मिन् संस्कृतडॉक्यूमेंट्स-संस्थायाः "108 Names of Vishnu 2" इति सूची अस्ति, या परम्परया व्यासाय आरोप्यते; इयं कस्यचिदेकस्य ग्रन्थस्य अंशो न, वैष्णवस्तोत्रसाहित्यस्य पारम्परिकी नामावली। 1 तः 108 पर्यन्तं क्रमाङ्कितानि नामानि नारायणं जीवनस्य अन्तर्यामिनं धारकं रूपेण दर्शयन्ति।
ज्ञातव्य-विशेषः
विष्णुशब्दस्य ब्रह्माण्डीया व्युत्पत्तिः
'विष्' धातोः (व्याप्तौ) निष्पन्नः 'विष्णुः' इति नाम सर्वव्यापकं परमतत्त्वं द्योतयति; यः परमात्मा अणुपरमाणौ अपि आकाशगङ्गासु अपि समानतया व्याप्नोति, सः विष्णुः।
कौस्तुभमणेः रहस्यम् (नाम ६९)
समुद्रमन्थनकाले प्रादुर्भूतः तेजस्वी कौस्तुभमणिः श्रीवत्सचिह्नेन सह विष्णोः वक्षसि स्थापितः; सः सर्वेषां मुक्तानां जीवानां निर्मलां निष्कलङ्कां चेतनां प्रतीकयति।
'दामोदर' नाम्नः वात्सल्यभावः (नाम १०२)
'दामोदर' (उदरे रज्जुबद्धः) इति नाम यशोदामातुः बालकृष्णं दारुमुसले बद्धवत्याः लीलां स्मारयति; तत् सूचयति यत् अनन्तः परमेश्वरः गर्वेण शक्त्या वा न बध्यते, किन्तु शुद्धवात्सल्यप्रेम्णा स्वेच्छया वशीभवति।
यज्ञरूपः स्वयं यज्ञः (नाम २३)
वैदिकतत्त्वमीमांसायां विष्णुः स्वयं विश्वयज्ञरूपः इति मन्यते—“यज्ञो वै विष्णुः”। लोककल्याणाय कृतः प्रत्येकः निःस्वार्थकर्म तस्मै साक्षात् समर्पितः भवति।
प्रह्लादपरिपालकस्य अमरविश्वासः (नाम १०७)
नृसिंहावतारस्य स्मरणं कुर्वन् इदं नाम भक्तप्रह्लादस्य रक्षणं सम्मानयति; भगवद्गीता (९.३१) अपि तमेव आश्वासनं “न मे भक्तः प्रणश्यति” इति वचनेन ददाति।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Vishnu
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता