सप्त पुरी

• •
  हे काय आहे: सप्त पुरी, म्हणजे सात मोक्षनगरी, सनातन धर्माची सात मूलभूत पवित्र नगरे आहेत: अयोध्या, मथुरा, माया किंवा हरिद्वार, काशी किंवा वाराणसी, कांची किंवा कांचीपुरम, अवंतिका किंवा उज्जैन, आणि द्वारावती किंवा द्वारका. ती आध्यात्मिक भारताची एकत्रित ऊर्जाकेंद्रे, म्हणजे चक्रे, मूर्त करतात आणि मोक्षाचे थेट द्वार म्हणून कार्य करतात.
• •
  का दर्शन / पाठ: गरुड पुराण, स्कंद पुराण आणि ब्रह्मांड पुराणात उल्लेखलेल्या या पवित्र सीमांत केवळ स्मरण करणे, प्रदक्षिणा घालणे, तीर्थ-स्नान करणे किंवा देहत्याग करणे यामुळे संचित प्रारब्ध (या जन्मात परिपक्व होत असलेले कर्म) आणि संचित (भूतकाळापासून साठलेले कर्म) भस्म होते आणि पुनर्जन्मापासून मुक्ती मिळते.
• •
  केव्हा भेट द्यावी: वर्षभर खुले. सर्वाधिक शुभ यात्रा-काळांत ऑक्टोबर-नोव्हेंबरमधील कार्तिक मास, चैत्र नवरात्र, महाशिवरात्री, जन्माष्टमी आणि हरिद्वार व उज्जैन येथे साजरे होणारे प्रमुख कुंभमेळे यांचा समावेश होतो.
• •
  कुठे: उत्तर, मध्य, पश्चिम आणि दक्षिण भारतात भौगोलिकदृष्ट्या विखुरलेली: अयोध्या, मथुरा आणि काशीसाठी उत्तर प्रदेश; हरिद्वारसाठी उत्तराखंड; उज्जैनसाठी मध्य प्रदेश; द्वारकेसाठी गुजरात; आणि कांचीपुरमसाठी तमिळनाडू.
• •
  कसे (विधी आणि नियम):
• •
  प्रत्येक पवित्र नगरीत प्रवेश करण्यापूर्वी संकल्प करा.
• •
  त्यांच्या पवित्र जलांत स्नान करा: अयोध्येत सरयू, मथुरेत यमुना, हरिद्वार आणि काशीत गंगा, कांचीत वेगवती, उज्जैनमध्ये क्षिप्रा, आणि द्वारकेत गोमती-अरबी समुद्राचा संगम.
• •
  सात्त्विक आहार पाळा, मंदिरांच्या पारंपरिक वेशभूषेचे काटेकोर पालन करा, जेथे सांगितले आहे तेथे पूर्वजांसाठी पिंडदान आणि तर्पण करा, आणि पवित्र मोक्ष मंत्र जपा.

सनातन धर्माच्या पवित्र भूगोलात दैवी वैश्विक देह भारतवर्षाच्या पवित्र भूमीत घट्टपणे विणलेला आहे. गरुड पुराणाच्या प्रेतखंडातील २.४९ श्लोकात ती सात नगरे अधिकृतपणे नमूद केली आहेत, ज्यांच्यात मुक्ती प्रदान करण्याचे सर्वोच्च सामर्थ्य आहे.

या सात पुऱ्या केवळ पार्थिव जगाशी संबंधित नाहीत. प्रत्येक नगरी दैवी अवतार, आद्य लिंगे आणि सर्वोच्च शक्तिपीठे यांच्याद्वारे भौतिक वास्तवात स्थिर झालेले पारमार्थिक प्रकटीकरण आहे. अयोध्या ही भगवान श्रीरामांनी सरयूच्या तीरावर पावन केलेली शाश्वत सौर राजधानी आहे. मथुरा ही यमुनेवरील भगवान श्रीकृष्णांची जन्मभूमी आहे, जी शुद्ध भक्ति-रसाने बहरलेली आहे. माया, म्हणजे हरिद्वार, हे ते प्रवेशद्वार आहे जेथे देवी गंगा मैदानात अवतरते आणि लाखो लोकांची पापे धुवून टाकते.

काशी ही महादेवांची शाश्वत अविमुक्त क्षेत्र आहे, जी भगवान शिवांच्या त्रिशूळावर विसावलेली आहे, आणि जेथे निघून जाणाऱ्या जीवांच्या कानात तारक मंत्र सांगितला जातो. कांचीपुरम हे शक्तीच्या नाभीकेंद्राचे आणि वेगवतीवरील विष्णूंच्या दक्षिणेकडील गडाचे प्रतिनिधित्व करते. अवंतिका, म्हणजे उज्जैन, क्षिप्रा नदीवरील महाकाल यांचे वैश्विक काळाचे सर्वोच्च नगर आहे. द्वारावती, म्हणजे द्वारका, श्रीकृष्णांनी निर्माण केलेली सुवर्ण सागरी राजधानी आहे, जेथे समुद्राच्या लाटा सतत भगवानांचे चरण धुतात. एकत्रितपणे त्या उपखंडाभोवती एक अविनाशी आध्यात्मिक कवच तयार करतात.

सप्त पुरींवरून सहस्रकांपासून महान द्रष्टे, आचार्य आणि राजाश्रयी भक्त चालत गेले, त्यांना पावन करत गेले आणि पद्धतशीरपणे पुनर्स्थापित करत गेले. जगद्गुरु आदि शंकराचार्य या सर्व पुऱ्यांना भेट देऊन तेथे मठ-केंद्रे आणि आध्यात्मिक संरक्षणे स्थापन करते झाले; त्यांनी कांची कामाक्षी येथे श्रीचक्राची प्रतिष्ठा केली, आणि काशी व द्वारकेच्या मंदिरांचे पुनरुज्जीवन केले. संत रामानुजाचार्य, श्री चैतन्य महाप्रभू, वल्लभाचार्य आणि मध्वाचार्य यांनी मथुरा, काशी आणि द्वारका येथे व्यापक भेटी देऊन गाढ भक्ती-चळवळी पुन्हा प्रज्वलित केल्या.

गोस्वामी तुलसीदास यांसारख्या संतांनी काशी आणि अयोध्येत अमर रामचरितमानस रचले, तर संत सूरदास आणि मीराबाई यांनी मथुरा आणि द्वारकेत आपली आध्यात्मिक चेतना दैवी तत्त्वात विलीन केली. उज्जैनमध्ये महान कवी-ऋषी कालिदास आणि राजा विक्रमादित्य यांनी गाढ वैदिक विद्वत्ता आणि खगोलशास्त्राला आश्रय दिला. अठराव्या शतकात मराठा राणी महाराणी अहिल्याबाई होळकर यांनी काशी, अयोध्या, मथुरा, हरिद्वार आणि उज्जैन येथील मंदिरे, घाट आणि यात्रा-पायाभूत सुविधांचे प्रचंड पुनर्निर्माण केले, ज्यामुळे भावी पिढ्यांसाठी त्यांची स्थापत्य-सातत्य सुनिश्चित झाले.

सकाळच्या ध्यानात किंवा पवित्र यात्रेला निघताना, सर्व सात पुऱ्यांचे आशीर्वाद एकाच वेळी आवाहन करण्यासाठी हा प्राचीन श्लोक रोज म्हणा:

अनुवाद: "अयोध्या, मथुरा, माया किंवा हरिद्वार, काशी, कांची, अवंतिका किंवा उज्जैन, आणि पुरी द्वारावती किंवा द्वारका — ही सात पवित्र नगरे शाश्वत आध्यात्मिक मुक्ती, म्हणजे मोक्ष, प्रदान करणारी आहेत."