ଧର୍ମନାଥ, ଧର୍ମର ସ୍ୱାମୀ

ଏହି ଉପମହାଦେଶର ପରମ୍ପରାସମୂହରେ ଧର୍ମ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱକୁ ଧରି ରଖୁଥିବା ନୈତିକ ଶୃଙ୍ଖଳା, ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ପରି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଖୁବ୍ କମ୍ ଯାତ୍ରା କରିଛନ୍ତି; ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ ଓ ବୌଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷାରେ ଯେପରି, ସେପରି ଜୈନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶବ୍ଦ ସମାନ ଭାବେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ। ତେଣୁ ଏହି ଯୁଗର ପଞ୍ଚଦଶ ତୀର୍ଥଙ୍କର ନିଜ ନାମରେ ସେହି ଶବ୍ଦକୁ ବହନ କରିବା ଯଥାର୍ଥ। ତାଙ୍କ ଜୀବନୀ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ପରି, କଳ୍ପସୂତ୍ରରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଏବଂ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହେମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଶଳାକାପୁରୁଷଚରିତ୍ରର ଚତୁର୍ଥ ପର୍ବରେ ପୁନର୍ବାର ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ରତ୍ନପୁରୀରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶୀୟ ରାଜା ଭାନୁ ଓ ରାଣୀ ସୁବ୍ରତାଙ୍କ ଘରେ ଏହି ଶିଶୁର ଜନ୍ମ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ମାତା ଚଉଦଟି ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା ପରେ ଏହି ଶିଶୁ ଗର୍ଭରେ ଆସିଥିଲେ; ଜୈନ ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ସ୍ୱପ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନାସମ୍ପନ୍ନ ଆତ୍ମାର ଗର୍ଭପ୍ରବେଶର ସଂକେତ ଭାବେ ପାଠ କରେ। ଏହି ସ୍ୱପ୍ନଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଗର୍ଭଧାରଣର ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇଥିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପରେ ଆସିଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ଗର୍ଭଧାରଣର ବାର୍ତ୍ତା ଦେବାରେ ଲାଗିଥିଲା। ତାଙ୍କ ନାମ ଧର୍ମନାଥ ରଖାଗଲା, ଅର୍ଥାତ୍ ଧର୍ମର ପ୍ରଭୁ; ଏହି ନାମ ଏପରି ଏକ ଆଶା ଜାଗ୍ରତ କରିଥିଲା ଯାହା ଖୁବ୍ କମ୍ ରାଜା ପୂରଣ କରିପାରନ୍ତି, ଏବଂ ଜଣେ ଜୈନ ପରମ୍ପରା ମାନେ ଯେ ସେ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ପୂରଣ କରିଥିଲେ।

ଧର୍ମନାଥ ରତ୍ନପୁରୀକୁ ସେହି ନୀତିର ମୂର୍ତ୍ତରୂପ ଭାବେ ଶାସନ କଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କ ନାମ ଘୋଷଣା କରୁଥିଲା; ତାଙ୍କ ଶାସନ ନ୍ୟାୟ ଓ ନୈତିକ ଶାସନ ପ୍ରତି ଅଟଳ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତା ପାଇଁ ସ୍ମରଣୀୟ। କୁହାଯାଏ ଯେ ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିଚାରକୁ ନିଜ ସୁବିଧାର ମାପକାଠିରେ ନୁହେଁ, ଧର୍ମର ମାପକାଠିରେ ବିଚାର କରୁଥିଲେ। ସିଂହାସନକୁ ସେ ସମ୍ପତ୍ତି ଅପେକ୍ଷା ସଠିକ୍ ଭାବେ ପରିଚାଳନା ପାଇଁ ଅର୍ପିତ ଆମାନତ ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କର ପରି, ଧର୍ମସମ୍ମତ ରାଜତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏକ ଗଭୀରତର ଧର୍ମ ପାଇଁ କେବଳ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଥିଲା; ସେହି ଗଭୀର ଧର୍ମ କୌଣସି ସିଂହାସନ ସହ ବନ୍ଧା ନଥିଲା, କାହାର ଆନୁଗତ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁ ନଥିଲା, ଏବଂ ଉତ୍ତରାଧିକାର ବିବାଦ ବା ବଦଳୁଥିବା ନିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ନଥିଲା, ଯାହା ସବୁଠାରୁ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାସନକୁ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗି ପାରେ।

ସେ ତାଙ୍କର ମୁକୁଟ, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଓ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ୱୀ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏହା ପରେ ଦୀର୍ଘ ଉପବାସ, ମୌନତା, ଏବଂ ଆତ୍ମାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ ଓ ତାର ଦାୟିତ୍ୱ ଉପରେ ଅବିରାମ ଧ୍ୟାନର ବର୍ଷ ଆସିଲା; ଯେଉଁ ଗମ୍ଭୀରତାରେ ସେ ଏକଦା ରାଜ୍ୟ ପରିଚାଳନା କରୁଥିଲେ, ସେହି ଗମ୍ଭୀରତା ସହ ଏହି ଶୃଙ୍ଖଳା ଗ୍ରହଣ କରାଗଲା। ଜୈନ ଭାଷ୍ୟକାରମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି ଯେ ତାଙ୍କ ଲାଞ୍ଛନ ବଜ୍ର, ଅର୍ଥାତ୍ ବଜ୍ରପାତ, ଏପରି ଏକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ଯାଙ୍କ ଶୃଙ୍ଖଳା କୋମଳ ନୁହେଁ ବରଂ ଅଟଳ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ। ଥରେ ମୋକ୍ଷ ଆଡ଼କୁ ମୋଡ଼ିଥିବା ତାଙ୍କ ମନ, ନିକ୍ଷିପ୍ତ ବଜ୍ରକୁ ଯେପରି ଫେରାଇ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ସୁଖ, ପ୍ରରୋଚନା କିମ୍ବା ସନ୍ଦେହରେ ବିଚଳିତ ହୋଇ ନଥିଲା। ଏହି ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଆବୃତ କରିଥିବା କର୍ମସମୂହ ଦଗ୍ଧ କଲେ ଏବଂ କେବଳଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ, ଅର୍ଥାତ୍ ସର୍ବକାଳର ସମସ୍ତ ବିଷୟ ଦେଖୁଥିବା ସର୍ବଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ।

ତୀର୍ଥଙ୍କର ଭାବେ ଧର୍ମନାଥ ତାଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଚାରିତ୍ର୍ୟ, ଏହି ତ୍ରିବିଧ ପଥର ଉପଦେଶରେ ବିତାଇଲେ; ଧର୍ମ କେବଳ ମତବାଦ ନ ରହି ଜୀବନ୍ତ ଆଚରଣ ହେଉ, ଏହି ଥିଲା ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା। ନିଜ ଶିକ୍ଷାକୁ ଆଗକୁ ନେବା ପାଇଁ ସେ ଗଣଧର, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଧାନ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କଲେ। ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ କୌଣସି ନୂତନ ଧର୍ମ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରି ନଥିଲା; ବରଂ ତାଙ୍କ ନାମ ଯେଉଁ ଜନ୍ମଦିନରୁ ଯେଉଁ କ୍ରମ ସୂଚାଉଥିଲା, ସେହି କ୍ରମକୁ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମୋପଲବ୍ଧିର ଅଧିକାରରେ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲା। ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଥିଲା ଯେ ଧର୍ମ ଆତ୍ମା ଉପରେ ବାହାରୁ ଲଦାଯାଇଥିବା ନିୟମ ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆବରଣକାରୀ କର୍ମ ଦୂର ହେଲେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିବା ଆତ୍ମାର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ।

ଧର୍ମନାଥଙ୍କ ନାମ କ'ଣ କହେ ଏବଂ କ'ଣ କହେ ନାହିଁ, ଜୈନ ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନେ ସେ ବିଷୟରେ ସତର୍କତାର ସହିତ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। 'ଧର୍ମ' ଶବ୍ଦ କୌଣସି ଏକ ପରମ୍ପରାର ବ୍ୟବହାର ପୂର୍ବରୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଥିଲା; ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ, ବୌଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷା ଓ ଜୈନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏକ ମୂଳ ଚିନ୍ତା ଅଂଶୀଦାର କରୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏଥିକୁ ନିଜର ବିଶେଷ ପାରିଭାଷିକ ଅର୍ଥ ଦିଅନ୍ତି: କେଉଁ ଆଚରଣ ଓ କେଉଁ ଉପଲବ୍ଧି ଆତ୍ମାକୁ, ସମାଜକୁ ବା ବିଶ୍ୱକୁ ତାର ଯଥାର୍ଥ କ୍ରମ ସହ ସଂଯୁକ୍ତ କରେ, ଏହା ହିଁ ସେହି ମୂଳ ଚିନ୍ତା। କୌଣସି ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କୁ ଏହି ଶବ୍ଦରେ ନାମିତ କରିବା ମାନେ ଶବ୍ଦଟିକୁ କେବଳ ଜୈନଧର୍ମ ପାଇଁ ଦାବି କରିବା ନୁହେଁ; ବରଂ ଯେ ଧର୍ମକୁ ଏତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୂର୍ତ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେ ନିଜ ଜୀବନରେ ଯାହା ସାଧିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ ତାହା ପାଇଁ ଏହି ଭୂମିର ସବୁଠାରୁ ବିସ୍ତୃତ ଶବ୍ଦକୁ ନିଜ ନାମରେ ବହନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଏହା ସ୍ୱୀକାର କରିବା ବୋଲି ଜୈନ ଭାଷ୍ୟକାରମାନେ ଜୋର୍ ଦିଅନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ଧର୍ମନାଥଙ୍କ ନାମ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣିବା ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରାୟତଃ ଏହି ଭାଗୀଦାରୀ ଶବ୍ଦଭଣ୍ଡାରକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି; ଉପମହାଦେଶର ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାସମୂହ ନିଜ ସିଦ୍ଧାନ୍ତରେ ଯେତେ ଭିନ୍ନ ହେଉ, ଏପରି ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପରସ୍ପର ସହ କଥା ହୋଇ ଆସିଛନ୍ତି, ତାର ଏକ ଛୋଟ ସ୍ମାରକ ଏହା।

ଜୈନ ପ୍ରତିମାବିଦ୍ୟାରେ ତାଙ୍କୁ ବଜ୍ର ଲାଞ୍ଛନ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହି ଯୁଗର ଅଧିକାଂଶ ତୀର୍ଥଙ୍କର ପରି, ପବିତ୍ର ସମ୍ମେଦ ଶିଖରରେ ସେ ଅନ୍ତିମ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିଥିଲେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ବହୁ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ, ଅହମଦାବାଦରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନାର୍ଥେ ହଠୀସିଂ ଜୈନ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମିତ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ନାମ ଓ ସେ ନାମ ବହନ କରୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଆଜି ବି କେତେ ଗଭୀରଭାବେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଉଛି, ତାର ଏହା ଏକ ସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରମାଣ। ତାଙ୍କ ନାମ କୌଣସି ଏକ ମନ୍ଦିର, ଏକ ପରମ୍ପରା କିମ୍ବା ଏକ ଶତାବ୍ଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପହଞ୍ଚେ; ଯେଉଁ ଧର୍ମକ୍ରମକୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ କେବଳ ବର୍ଣ୍ଣନା ନକରି ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲା, ସେହି କ୍ରମକୁ ହିଁ ଏହି ନାମ ସ୍ମରଣ କରାଏ।