धर्मनाथ, धर्माचे स्वामी

या उपखंडातील परंपरांमध्ये धर्म, नीतिमत्ता, कर्तव्य आणि विश्वाला धारण करणारी नैतिक व्यवस्था या शब्दांइतके व्यापक प्रवास क्वचितच इतर शब्दांनी केला आहे; हिंदू तत्त्वज्ञानात आणि बौद्ध शिकवणीत हा शब्द जितका मध्यवर्ती आहे, तितकाच तो जैन सिद्धांतातही आहे. म्हणूनच या युगातील पंधरावे तीर्थंकर त्याच शब्दाला आपल्या नावात धारण करतात, हे योग्यच आहे. त्यांचे जीवन, त्यांच्या आधी आणि नंतरच्या तीर्थंकरांप्रमाणे, कल्पसूत्रात नोंदलेले आहे आणि आचार्य हेमचंद्र यांच्या बाराव्या शतकातील त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्रातील चौथ्या पर्वात पुन्हा सांगितले गेले आहे.

रत्नपुरीत इक्ष्वाकू वंशाचे राजा भानू आणि राणी सुव्रता यांच्या घरी या बालकाचा जन्म झाला. त्यांच्या मातेने चौदा शुभ स्वप्ने पाहिल्यानंतर हे बालक गर्भात आले; सर्वोच्च आध्यात्मिक साधना असलेल्या आत्म्याचा गर्भप्रवेश दर्शवणारी ही स्वप्ने जैन शास्त्र मानते. ही स्वप्ने त्यांच्या आधीच्या प्रत्येक तीर्थंकराच्या गर्भधारणेची सूचना देत होती आणि त्यांच्या नंतरच्या प्रत्येकाच्या गर्भधारणेचीही सूचना देत राहिली. त्यांचे नाव धर्मनाथ ठेवण्यात आले, म्हणजे धर्माचे स्वामी; या नावाने अशी अपेक्षा निर्माण केली जी फार थोड्या राजांना पूर्ण करता आली असती, आणि एका जैन परंपरेनुसार त्यांनी ती पूर्णपणे पूर्ण केली.

धर्मनाथ रत्नपुरीवर त्याच तत्त्वाचे मूर्त रूप म्हणून राज्य करू लागले, जे तत्त्व त्यांचे नाव उद्घोषित करत होते; त्यांचे शासन न्याय्य आणि नैतिक राज्यकारभाराप्रती अढळ बांधिलकीसाठी स्मरले जाते. ते प्रत्येक निर्णय स्वतःच्या सोयीवर नव्हे, तर धर्माच्या कसोटीवर तोलत असत, असे सांगितले जाते. सिंहासनाकडे ते मालमत्तेऐवजी योग्य प्रकारे चालवायच्या विश्वासाच्या रूपात पाहत. परंतु, त्यांच्या आधीच्या प्रत्येक तीर्थंकराप्रमाणे, धर्माधिष्ठित राज्यकारभारही एका खोल धर्मासाठीची केवळ तयारी होती; तो खोल धर्म कोणत्याही सिंहासनाशी बांधलेला नव्हता, कोणाच्या आज्ञापालनावर अवलंबून नव्हता, आणि वारसा-वादांना किंवा बदलत्या निष्ठांना अधीन नव्हता, जे अत्यंत न्याय्य राज्यालाही मोडू शकतात.

त्यांनी आपला मुकुट, राजवाडा आणि गृहस्थ जीवनातील सर्व बंधने सोडून तपस्वी व्रत स्वीकारले. त्यानंतर दीर्घ उपवास, मौन आणि आत्म्याच्या खऱ्या स्वरूपावर व त्याच्या कर्तव्यांवर अखंड ध्यानाची वर्षे आली; ज्या गांभीर्याने ते एकेकाळी राज्य चालवत होते, त्याच गांभीर्याने ही शिस्त पाळली गेली. त्यांचे चिन्ह वज्र, म्हणजे विजेचा आघात, हे अशा तीर्थंकरास योग्य आहे ज्यांची शिस्त मृदू नव्हे तर अढळ म्हणून स्मरली जाते, असे जैन भाष्यकार वारंवार नमूद करतात. एकदा मोक्षाकडे वळलेले त्यांचे मन, सुटलेल्या विजेचा मार्ग जसा कोणी फिरवू शकत नाही, तसे सुख, समजूत किंवा संशय यांनी मागे फिरवले जाऊ शकले नाही. या शिस्तीद्वारे त्यांनी आत्म्याला झाकणारी कर्मे जाळली आणि कालातीत सर्व गोष्टींना पाहणारे सर्वज्ञ ज्ञान, म्हणजे केवलज्ञान, प्राप्त केले.

तीर्थंकर म्हणून धर्मनाथांनी आपली उर्वरित वर्षे सम्यक् दर्शन, सम्यक् ज्ञान आणि सम्यक् चारित्र्य या त्रिविध मार्गाच्या उपदेशात व्यतीत केली; धर्म केवळ सिद्धांत न राहता जिवंत आचरण व्हावा, असे त्यांनी शिकवले. आपली शिकवण पुढे नेण्यासाठी त्यांनी गणधर, म्हणजे प्रमुख शिष्य, एकत्र केले. त्यांचा उपदेश कोणता नवा धर्म सुरू करणारा नव्हता; ज्या नाम-जन्मापासून त्यांचे नाव जो क्रम सूचित करत होते, त्याच क्रमाची त्यांच्या स्वानुभूतीच्या अधिकाराने पुनर्स्थापना त्यांनी केली. धर्म हा आत्म्यावर बाहेरून लादलेला नियम नसून, प्रत्येक आवरणरूप कर्म दूर झाल्यावर प्रकट होणारा आत्म्याचा स्वतःचा स्वभाव आहे, असे त्यांचे शिकवणे होते.

धर्मनाथांचे नाव काय सांगते आणि काय सांगत नाही, हे जैन आचार्य काळजीपूर्वक नमूद करतात. 'धर्म' हा शब्द कोणत्याही एका परंपरेच्या वापरापूर्वीपासून अस्तित्वात होता; हिंदू तत्त्वज्ञान, बौद्ध शिकवण आणि जैन सिद्धांत एकच मूळ चिंता सामायिक करत असले, तरी प्रत्येक जण त्याला स्वतःचा विशिष्ट तांत्रिक अर्थ देतो: कोणते आचरण आणि कोणते ज्ञान आत्मा, समाज किंवा विश्व यांना त्यांच्या योग्य क्रमाशी जोडते, हीच ती मूळ चिंता. एखाद्या तीर्थंकराला या शब्दावरून नाव देणे म्हणजे तो शब्द केवळ जैन धर्मासाठी राखून ठेवणे नव्हे, तर ज्याने धर्माला इतक्या पूर्णपणे मूर्त रूप दिले, त्याने आपल्या आयुष्यात जे साध्य केले, त्यासाठी या भूमीकडे असलेला सर्वात व्यापक शब्द आपल्या नावात धारण करण्यास तो पात्र आहे, हे ओळखणे आहे, असे जैन भाष्यकार ठामपणे सांगतात. इतर परंपरांचे यात्रेकरू धर्मनाथांचे नाव ऐकतात, तेव्हा त्यांच्याबद्दल इतर काही जाणून घेण्यापूर्वीच या सामायिक शब्दसंपदेची नोंद घेतात; उपखंडातील धार्मिक परंपरा त्यांच्या सिद्धांतांत कितीही भिन्न असल्या, तरी अशा शब्दांद्वारे त्या एकमेकांशी संवाद साधत आल्या आहेत, याची ही एक छोटी आठवण आहे.

जैन प्रतिमाशास्त्रात त्यांना वज्र चिन्ह आणि सुवर्ण वर्णाने स्मरले जाते; या युगातील बहुतेक तीर्थंकरांप्रमाणे, पवित्र सम्मेद शिखरावर त्यांनी अंतिम मोक्ष प्राप्त केला, असे मानले जाते. शतकानुशतकांनंतर, अहमदाबादेत त्यांच्या सन्मानार्थ हठीसिंग जैन मंदिर उभारले गेले; त्यांचे नाव आणि ते धारण करणारा शब्द आजही किती खोलवर प्रतिध्वनित होतात, याचा तो कायम पुरावा आहे. त्यांचे नाव कोणत्याही एका मंदिराच्या, एका परंपरेच्या किंवा एका शतकाच्या पलीकडे पोहोचते; ज्या धर्मक्रमाचे प्रदर्शन त्यांच्या जीवनाने केले, केवळ वर्णन नव्हे, तोच क्रम ते नाव जपते.