ਧਰਮਨਾਥ, ਧਰਮ ਦੇ ਸੁਆਮੀ

ਇਸ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ, ਧਾਰਮਿਕਤਾ, ਫ਼ਰਜ਼, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਨੈਤਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਜਿੰਨੇ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ, ਜੈਨ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਕੇਂਦਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਪੰਦਰਵੇਂ ਤੀਰਥੰਕਰ ਦਾ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸ਼ਬਦ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਕਲਪ ਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ ਅਤੇ ਆਚਾਰਯ ਹੇਮਚੰਦਰ ਦੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਸ਼ਟਿਸ਼ਲਾਕਾਪੁਰੁਸ਼ਚਰਿਤ੍ਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਰਤਨਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਭਾਨੂ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਸੁਵਰਤਾ ਦੇ ਘਰ ਇਸ ਬਾਲਕ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਚੌਦਾਂ ਸ਼ੁਭ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਣ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਬਾਲਕ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆਇਆ; ਜੈਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚਤਮ ਆਤਮਕ ਸਾਧਨਾ ਵਾਲੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਰ ਤੀਰਥੰਕਰ ਦੇ ਗਰਭ-ਧਾਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਤੀਰਥੰਕਰ ਦਾ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਧਰਮਨਾਥ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਭਾਵ ਧਰਮ ਦਾ ਸੁਆਮੀ; ਇਸ ਨਾਮ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਉਮੀਦ ਜਗਾਈ ਜਿਸ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਾਜੇ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੈਨ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਉਮੀਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਈ।

ਧਰਮਨਾਥ ਰਤਨਪੁਰੀ ਉੱਤੇ ਉਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੱਲ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਆਪਣੀ ਸੁਵਿਧਾ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਤੋਲਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਿੰਘਾਸਣ ਨੂੰ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਥਾਂ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਸੌਂਪੀ ਹੋਈ ਅਮਾਨਤ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਰ ਤੀਰਥੰਕਰ ਵਾਂਗ, ਧਰਮਮਈ ਰਾਜ ਵੀ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ਧਰਮ ਲਈ ਕੇਵਲ ਤਿਆਰੀ ਸੀ; ਉਹ ਡੂੰਘਾ ਧਰਮ ਕਿਸੇ ਸਿੰਘਾਸਣ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਝਗੜਿਆਂ ਜਾਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਡੇਗ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤਾਜ, ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤਪੱਸਵੀ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਲੰਮੇ ਵਰਤ, ਮੌਨ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਦੇ ਸਾਲ ਆਏ; ਜਿਸ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਕਦੇ ਰਾਜ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਸੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੈਨ ਟੀਕਾਕਾਰ ਅਕਸਰ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜ੍ਰ, ਭਾਵ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਕੜਕਾ, ਉਸ ਤੀਰਥੰਕਰ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਕੋਮਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਡੋਲ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ, ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੋੜ ਸਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਸੁੱਖ, ਮਨਾਉਣ ਜਾਂ ਸ਼ੱਕ ਨਾਲ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਭਾਵ ਉਹ ਸਰਬਗਿਆਨ ਜੋ ਸਭ ਕਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।

ਤੀਰਥੰਕਰ ਵਜੋਂ ਧਰਮਨਾਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਕੀ ਸਾਲ ਸਮਯਕ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਮਯਕ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਯਕ ਚਾਰਿਤਰ ਦੇ ਤਿੰਨ-ਗੁਣੀ ਮਾਰਗ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਬਿਤਾਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮ ਕੇਵਲ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਤ ਅਚਾਰ ਬਣੇ। ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਣਧਰ, ਭਾਵ ਮੁੱਖ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਧਰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਸਗੋਂ ਜਿਸ ਕ੍ਰਮ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਨਮ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਧਰਮ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਦੇ ਹਟਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ।

ਧਰਮਨਾਥ ਦਾ ਨਾਮ ਕੀ ਆਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ, ਇਹ ਜੈਨ ਆਚਾਰੀਆ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। 'ਧਰਮ' ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ; ਹਿੰਦੂ ਦਰਸ਼ਨ, ਬੋਧੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਜੈਨ ਸਿਧਾਂਤ ਇੱਕੋ ਮੂਲ ਚਿੰਤਾ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਹਰੇਕ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਕਨੀਕੀ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਕਿਹੜਾ ਆਚਰਣ ਅਤੇ ਕਿਹੜੀ ਸਮਝ ਆਤਮਾ, ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਇਹੀ ਉਹ ਮੂਲ ਚਿੰਤਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਤੀਰਥੰਕਰ ਦਾ ਨਾਮ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਾ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਜੈਨ ਧਰਮ ਲਈ ਦਾਅਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ; ਸਗੋਂ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਸਾਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਾਧਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ, ਉਸ ਲਈ ਇਸ ਧਰਤੀ ਕੋਲ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਇਹ ਜੈਨ ਟੀਕਾਕਾਰ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਯਾਤਰੀ ਧਰਮਨਾਥ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਸਾਂਝੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋਣ, ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਯਾਦ-ਦਹਾਨੀ ਹੈ।

ਜੈਨ ਮੂਰਤੀ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਜ੍ਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਰਣ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਯੁੱਗ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਤੀਰਥੰਕਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਮੇਦ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤਿਮ ਮੋਕਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ, ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹਠੀਸਿੰਘ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ; ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਉਹ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਅੱਜ ਵੀ ਕਿੰਨੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮੰਦਰ, ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਧਰਮ-ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕੇਵਲ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਉਹੀ ਕ੍ਰਮ ਇਹ ਨਾਮ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।