ମଲ୍ଲିନାଥ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମା

ମଲ୍ଲିନାଥଙ୍କ କାହାଣୀ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମାର ପ୍ରସଙ୍ଗ ସହିତ, ଜ୍ଞାତା ସୂତ୍ର, ଅର୍ଥାତ୍ ଜ୍ଞାତଧର୍ମକଥାର ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟ ରୂପେ ରହିଛି। ଏହା ବାର ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ଅଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରୁ ଷଷ୍ଠ; ତାଙ୍କ ଜୀବନୀ ପାଇଁ ଏହା ହିଁ ପ୍ରମାଣିତ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସୂତ୍ର।

ତୀର୍ଥଙ୍କର ହେବାର ତିନି ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ, ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ପରେ ମଲ୍ଲିନାଥ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା, ତାହା ମହାବଳ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲା; ଛଅ ଜଣ ସହପାଠୀ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ସହିତ ସେ ଅସାଧାରଣ ଘନିଷ୍ଠ ବନ୍ଧୁତ୍ୱରେ ଆବଦ୍ଧ ଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ଏତେ ଗଭୀର ଥିଲା ଯେ ସାତଜଣ ଯେତେବେଳେ ଏକତ୍ର ଦୀକ୍ଷା, ଅର୍ଥାତ୍ ତ୍ୟାଗ, ଗ୍ରହଣ କଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପବାସ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା ସମାନ ଭାବରେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତାରେ ପାଳନ କରିବାର ଶପଥ କଲେ। ତଥାପି ମହାବଳ ଗୋପନରେ ସ୍ୱୀକୃତ ଆଚରଣ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା; ବିଭିନ୍ନ ଛଳନାରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଟିକିଏ ଅଧିକ ସମୟ ଉପବାସ ଜାରି ରଖି, ଯୌଥ ବ୍ରତ ଅନୁମତି ଦେଇଥିବାଠାରୁ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା ସେ ନୀରବରେ ଅନୁସରଣ କଲା।

ପ୍ରକୃତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରୟାସ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ଅହଙ୍କାରରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ଛୋଟ ପ୍ରତାରଣା ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ହେଲା। ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ବ୍ରତର ଭାବ ଭଙ୍ଗ କରିବାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କର୍ମ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ସେତେବେଳେ ଯେତେ ଛୋଟ ମନେ ହେଉ, ମହାବଳକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରିଣାମ ସହିତ ବାନ୍ଧି ଦେଲା ବୋଲି ଜୈନ ପରମ୍ପରା ମନେ କରେ: ତା’ର ଶେଷ ଜନ୍ମରେ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ତ୍ରୀବେଦ କର୍ମ। ତା’ର ଉଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧି ତାକୁ, ଛଅ ବନ୍ଧୁ ସହିତ, ମୁକ୍ତିର ଠିକ୍ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦିବ୍ୟଲୋକ ଅନୁତ୍ତର ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଗଲେ ହେଁ, ଏହି ଏକ ଅମୀମାଂସିତ ଋଣ ଆଗାମୀ ଜନ୍ମରେ ଶୁଝିବା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲା।

ସେଠାରୁ, ଆତ୍ମା ମିଥିଳାର ରାଜା କୁମ୍ଭଙ୍କ ପତ୍ନୀ ରାଣୀ ପ୍ରଭାବତୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଅବତରଣ କରି, ରାଜକୁମାରୀ ମଲ୍ଲୀ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲା। ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରୁ ହିଁ ସେ ଅସାଧାରଣ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଇଲେ; ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ବହୁତ ଛୋଟ ବୟସରେ ସେ ମନଃପର୍ଯ୍ୟବ ଜ୍ଞାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅନ୍ୟର ଚିନ୍ତା ଜାଣିବାର ଶକ୍ତି, ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏବେ ପଡ଼ୋଶୀ ରାଜା ରୂପେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଇଥିବା ତା’ର ଛଅ ପୂର୍ବ ବନ୍ଧୁ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ତା’ର ହାତ ମାଗିଲେ; ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ସହିତ ସେମାନେ ଏକଦା ତ୍ୟାଗର ଯୌଥ ବ୍ରତ ନେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସେହି ଆତ୍ମାକୁ ବିବାହ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ସେମାନେ ଜାଣି ନଥିଲେ।

ସିଧା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିବା ବଦଳରେ, ମଲ୍ଲୀ ଏକ ଶିକ୍ଷା ଗଢ଼ିଲା। ସେ ନିଜ ସଠିକ୍ ରୂପରେ ଏକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମା ନିର୍ମାଣ କରାଇଲା; ତାହା ଭିତରେ ଫମ୍ପା ଥିଲା, ଏବଂ ମୁଣ୍ଡରେ ଏକ କବ୍ଜାଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱାର ବସାଯାଇଥିଲା। ସେ ସେହି ପ୍ରତିମାକୁ ପରଦା ପଛରେ ରଖିଲା। ନିଜକୁ ଏକମାତ୍ର ବାଛାଯାଇଛି ବୋଲି ଭାବୁଥିବା ଛଅ ପ୍ରେମିକ ରାଜାଙ୍କୁ, ସେମାନେ ନିଜେ ରାଜକୁମାରୀ ବୋଲି ଭାବୁଥିବା ସେହି ପ୍ରତିମା ସହିତ ଏକାନ୍ତ ସାକ୍ଷାତ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକେ ପ୍ରତିମାର ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଚାହିଁ ଥିବାବେଳେ, ମଲ୍ଲୀ ତା’ର ମୁଣ୍ଡର ଗୁପ୍ତ ଫଳକ ଖୋଲିଲା; ଭିତରେ ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ରଖୁଥିଲା, ତାହା ଏବେ ପଚି ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ବିସ୍ତାର କରୁଥିଲା। ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଘୃଣାରେ ପଛକୁ ହଟିଗଲେ; ମଲ୍ଲୀ ସିଧା ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲା। କେବଳ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ଦୃଶ୍ୟ ଯଦି ସେମାନଙ୍କୁ ଏତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମୋହିତ କରିପାରେ, ତେବେ ଏବେ ସେମାନେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ଯେ ଯେକୌଣସି ଶରୀରର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ତଳେ ପ୍ରକୃତରେ କ’ଣ ଅଛି: ମାଂସ, କ୍ଷୟ ଓ ଅନିତ୍ୟତା; ସେମାନେ ଏଇମାତ୍ର ଯେଉଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆବରଣ ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତାରଣା କରିବାର ଦେଖିଲେ, ତା’ଠାରୁ ଜୀବିତ ଶରୀର, ଯେତେ ପ୍ରିୟ ହେଉ, କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।

ସେହି ଅନୁଭବରେ ଅନ୍ତରରୁ ଆହତ ଛଅ ରାଜା ସମସ୍ତେ ସେହି କ୍ଷଣରେ ତା’ ଉପରେ ନିଜର ଦାବି ତ୍ୟାଗ କଲେ ଏବଂ ନିଜେ ଦୀକ୍ଷା ନେଲେ। ମହାବଳଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ଭାବେ ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ଯେଉଁ ସାହଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯୌଥ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥର ଶପଥ ନେଇଥିଲେ, ତାକୁ ପୁନର୍ବାର ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏଥର ସେହି ନୀରବ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ବିନା, ଯାହା ଏକଦା ତାକୁ ଭାଙ୍ଗିଥିଲା। ମଲ୍ଲୀ ସେହି ଦିନ ସଂସାର ତ୍ୟାଗ କଲା; ଏବଂ ସେହି ଦିନ ଦ୍ୱିପହରରେ ସେ କେବଳ ଜ୍ଞାନ, ଅର୍ଥାତ୍ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସର୍ବଜ୍ଞତା, ପ୍ରାପ୍ତ କଲା ବୋଲି ଜ୍ଞାତା ସୂତ୍ର ଲିପିବଦ୍ଧ କରେ; ଏହିପରି ଏ ଯୁଗର ଊଣବିଂଶ ତୀର୍ଥଙ୍କର, ମଲ୍ଲିନାଥ, ସେ ହେଲା।

ଜୈନ ଭାଷ୍ୟକାରମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ମଲ୍ଲୀର ପଦ୍ଧତି ବାଛିବା ଉପରେ ଅଟକି ଯାଆନ୍ତି। ତା’ର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ତରର ରାଜକୁମାରୀ ଛଅଟି ପ୍ରସ୍ତାବ ସହଜରେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରି ଶେଷ କରିପାରିଥାନ୍ତି; ଏକ ପ୍ରତିମା ନିର୍ମାଣ କରିବା, ତାକୁ ପ୍ରତିଦିନ ପଚନଶୀଳ ଖାଦ୍ୟରେ ଭରିବା, ଏବଂ ନିଜର ଏକ ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରତାରଣା ମଞ୍ଚସ୍ଥ କରିବାର କଷ୍ଟ ସେ ଏଡ଼ାଇ ପାରିଥାନ୍ତା। କେବଳ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ନ କରି ଶିକ୍ଷା ଦେବା ସେ ବାଛିଲା, ତାହା ତା’ର ସମଗ୍ର ଜୀବନର ଆକାର ସହ ମେଳ ଖାଇ ପଢ଼ାଯାଏ: ବିବାହରୁ ଦୂରେଇ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସେହି କ୍ଷଣକୁ ତା’ର ପ୍ରାର୍ଥୀମାନଙ୍କୁ ଆଗକୁ ନେଇଯିବା ପରି କିଛି ଦେବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କଲା; ଏକ ରାଜକୁମାରୀର ଭଦ୍ର 'ନା' ନୁହେଁ, ବରଂ ଅନିତ୍ୟତାର ସିଧା ଅନୁଭବ। ସେ ଛଅ ରାଜା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନରେ ଅପମାନିତ ହୋଇ ଫେରି ନଥିଲେ; ସେମାନେ ଯେଉଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୁନ୍ଦର ବାହ୍ୟ ରୂପର ପ୍ରଶଂସା କରିବେ, ସେ ବିଷୟରେ କିଛି ବୁଝି ଫେରିଲେ।

ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ଜୈନମାନେ ତାଙ୍କୁ ବର୍ତ୍ତମାନ କାଳଚକ୍ରରେ ପରମ୍ପରାର ଏକମାତ୍ର ସ୍ତ୍ରୀ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଦିଗମ୍ବର ଜୈନମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ମଲ୍ଲିନାଥଙ୍କ ସମେତ ଚବିଶ ଜଣ ତୀର୍ଥଙ୍କର ସମସ୍ତେ ପୁରୁଷ ଥିଲେ, ଏବଂ ସେହି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଘଟଣାକୁ ସ୍ତ୍ରୀ ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ, ପୁରୁଷ ଆତ୍ମାର କାହାଣୀ ଭାବେ ପାଠ କରନ୍ତି। ଏହି ସୈଦ୍ଧାନ୍ତିକ ପାର୍ଥକ୍ୟ ନିଜେ ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ତ୍ରୀଦେହରେ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବ କି ନାହିଁ, ସେ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦୁଇ ପରମ୍ପରାର ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ; ସେହି ବିବାଦର କେନ୍ଦ୍ରରେ ମଲ୍ଲିନାଥଙ୍କ କାହାଣୀ ଠିଆ ହୋଇଛି: ତାଙ୍କ ଜୀବନୀର ଏକ ଛୋଟ ପାଦଟୀକା ନୁହେଁ, ବରଂ କେଉଁ ପରମ୍ପରା କଥା କହୁଛି ତାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ସେ ପ୍ରଶ୍ନ ସମାଧାନ କରିବା ବା ଅମୀମାଂସିତ ରଖିବା ପାଇଁ ସର୍ବାଧିକ ଥର ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଉଥିବା ପ୍ରଶ୍ନ, ଏହା ହିଁ ତାଙ୍କ ଜୀବନ।