मल्लिनाथ आणि सोन्याची मूर्ती

मल्लिनाथांची कथा, सोन्याच्या मूर्तीच्या प्रसंगासह, ज्ञाता सूत्र, म्हणजेच ज्ञातधर्मकथेचा आठवा अध्याय आहे. बारा श्वेतांबर अंगांपैकी हे सहावे अंग आहे; त्यांच्या चरित्रासाठी हाच प्रमाण शास्त्रीय स्रोत मानला जातो.

तीर्थंकर होण्याच्या तीन जन्म आधी, पुढे मल्लिनाथ म्हणून ओळखला गेलेला आत्मा महाबल नावाचा राजा होता; सहा सहकारी राजपुत्रांशी तो अत्यंत घनिष्ठ मैत्रीत बांधलेला होता. त्यांचे नाते इतके खोल होते की जेव्हा सातही जणांनी एकत्र दीक्षा, म्हणजे त्याग, स्वीकारला, तेव्हा त्यांनी प्रत्येक उपवास आणि आध्यात्मिक साधना सारख्याच पद्धतीने, पूर्ण एकरूपतेने पाळण्याचे व्रत घेतले. तथापि महाबल गुप्तपणे मान्य केलेल्या आचरणाच्या पलीकडे जाऊ लागला; विविध निमित्तांखाली इतरांपेक्षा थोडा अधिक काळ उपवास चालू ठेवत, सामायिक व्रताने परवानगी दिलेल्यापेक्षा अधिक तीव्र तपश्चर्या तो शांतपणे करत राहिला.

खऱ्या आध्यात्मिक प्रयत्नातही सूक्ष्म स्पर्धात्मक अभिमानातून जन्मलेली ही लहानशी फसवणूक निर्णायक ठरली. मित्रांमधील समान व्रताच्या भावनेला छेद दिल्यामुळे निर्माण झालेले कर्म, ते कृत्य त्या वेळी कितीही लहान वाटले असले तरी, महाबलाला एका विशिष्ट परिणामाशी बांधून गेले, असे जैन परंपरा मानते: आपल्या अंतिम जन्मात स्त्री म्हणून पुनर्जन्म, म्हणजे स्त्रीवेद कर्म. त्याची उच्च आध्यात्मिक सिद्धी त्याला, सहा मित्रांसह, मोक्षाच्या अगदी आधीच्या सर्वोच्च दिव्य लोकांपैकी असलेल्या अनुत्तर स्वर्गांतील देवांमध्ये पुनर्जन्मापर्यंत घेऊन गेली; तरीही हे एक अनिर्णीत ऋण पुढच्या जन्मात फेडण्यासाठी वाट पाहत राहिले.

तेथून, आत्मा मिथिलेचा राजा कुंभ यांची पत्नी राणी प्रभावती यांच्या गर्भात उतरला आणि राजकुमारी मल्ली म्हणून जन्मला. बालपणापासूनच तिने असामान्य आध्यात्मिक उन्नतीची चिन्हे दाखवली; परंपरेनुसार, फार लहान वयातच तिने मनःपर्यव ज्ञान, म्हणजे इतरांचे विचार जाणण्याची क्षमता, प्राप्त केली. आता शेजारी राजे म्हणून पुनर्जन्म घेतलेल्या तिच्या सहा पूर्वमित्रांनी, प्रत्येकाने स्वतंत्रपणे तिचा हात मागितला; ज्या आत्म्याशी त्यांनी एकेकाळी त्यागाचे सामायिक व्रत घेतले होते, त्याच आत्म्याशी आपण विवाह करू पाहत आहोत, हे त्यांना ठाऊक नव्हते.

थेट नकार देण्याऐवजी मल्लीने एक शिकवण योजली. तिने स्वतःच्या तंतोतंत रूपात एक सोन्याची मूर्ती घडवून घेतली; ती आतून पोकळ होती, आणि तिच्या डोक्यात एक कब्जा असलेले दार बसवले होते. ती मूर्ती तिने पडद्यामागे ठेवली. केवळ आपणच निवडले गेलो आहोत असे मानणाऱ्या सहा प्रेमी राजांना, आपण स्वतः राजकुमारी आहोत असे त्यांना वाटणाऱ्या त्या मूर्तीसह एकांतात भेटीसाठी आमंत्रित केले. प्रत्येकजण मूर्तीच्या निर्दोष सोनेरी सौंदर्यात मोहित होऊन पाहत असताना, मल्लीने तिच्या डोक्यातील गुप्त फलक उघडला; आत, ती रोज टाकत असलेले अन्न आता आतच कुजले होते आणि त्याची दुर्गंधी पसरली होती. राजपुत्र किळसवाणे होऊन मागे सरले; मल्लीने त्यांना थेट संबोधले. केवळ सोनेरी सौंदर्याच्या दर्शनाने जर ते इतके पूर्णपणे मोहित होऊ शकत असतील, तर कोणत्याही शरीराच्या सौंदर्याखाली खरोखर काय आहे हे आता त्यांनी समजून घ्यावे, असे ती म्हणाली: मांस, क्षय आणि नश्वरता; त्यांनी नुकतेच ज्या सोनेरी आवरणाने स्वतःला फसवताना पाहिले, त्यापेक्षा कितीही प्रिय असले तरी जिवंत शरीरात वेगळे काही नाही.

त्या अनुभवाने अंतर्बाह्य हादरलेल्या सहाही राजांनी त्याच क्षणी तिच्यावरील आपला हक्क सोडला आणि स्वतः दीक्षा घेतली. महाबलाचे मित्र म्हणून त्यांनी पूर्वी ज्या सहवासाची आणि सामायिक आध्यात्मिक मार्गाची शपथ घेतली होती, तोच सहवास आणि मार्ग त्यांनी पुन्हा स्वीकारला; या वेळी, ज्या शांत स्पर्धेने तो एकदा मोडला होता, ती नसताना. मल्लीने त्याच दिवशी संसाराचा त्याग केला; आणि त्याच दुपारी तिने केवल ज्ञान, म्हणजे संपूर्ण सर्वज्ञता, प्राप्त केली, असे ज्ञाता सूत्र नोंदवते; अशा प्रकारे या युगाचे एकोणिसावे तीर्थंकर, मल्लिनाथ, ती झाली.

जैन भाष्यकार अनेकदा मल्लीच्या पद्धतीच्या निवडीवर थांबतात. तिच्या आध्यात्मिक पातळीची राजकुमारी सहा प्रस्ताव सहज नाकारून मोकळी होऊ शकली असती; मूर्ती घडवणे, ती रोज कुजणाऱ्या अन्नाने भरणे, आणि स्वतःची एक विस्तृत फसवणूक रचणे, या त्रासातून ती सहज वाचू शकली असती. केवळ नकार देण्याऐवजी तिने शिकवण देणे निवडले, ते तिच्या संपूर्ण जीवनाच्या आकाराशी जुळणारे वाचले जाते: विवाहापासून दूर जातानाही, तिने तो क्षण आपल्या वरांना पुढे नेता येईल असे काहीतरी देण्यासाठी वापरला; एका राजकुमारीचा सभ्य 'नाही' नव्हे, तर नश्वरतेचा थेट अनुभव. ते सहा राजे नकाराने अपमानित होऊन गेले नाहीत; ते पुढे कधीही प्रशंसा करणाऱ्या प्रत्येक सुंदर पृष्ठभागाविषयी काहीतरी समजून घेऊन गेले.

श्वेतांबर जैन तिला सध्याच्या कालचक्रातील परंपरेची एकमेव स्त्री तीर्थंकर म्हणून पूजतात. दिगंबर जैन मानतात की मल्लिनाथांसह सर्व चोवीसही तीर्थंकर पुरुष होते, आणि तेच शास्त्रीय प्रसंग स्त्री आत्म्याची नव्हे तर पुरुष आत्म्याची कथा म्हणून वाचतात. हाच सैद्धांतिक भेद, स्त्री स्त्री-देहात मोक्ष मिळवू शकते का या प्रश्नावर दोन परंपरांच्या भिन्न भूमिका दर्शवतो; आणि त्या वादाच्या केंद्रस्थानी मल्लिनाथांची कथा उभी आहे: त्यांच्या चरित्रातील केवळ एक तळटीप नव्हे, तर कोणती परंपरा बोलत आहे त्यानुसार तो प्रश्न सोडवण्यासाठी किंवा अनिर्णीत ठेवण्यासाठी सर्वाधिक वेळा उद्धृत केला जाणारा प्रश्न, हेच तिचे जीवन आहे.