ମୁନିସୁବ୍ରତ, ଯାହାଙ୍କ ଯୁଗରେ ରାମ ରହିଥିଲେ

ରାଜଗିର — ଯାହାର ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକ ଆଗାମୀ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ଉଭୟ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ସମାବେଶର ସାକ୍ଷୀ ହେବାର ଥିଲା — ସେଠାରେ ରାଜା ସୁମିତ୍ର ଓ ରାଣୀ ପଦ୍ମାବତୀ ଏହି ଯୁଗର ବିଂଶ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ଜୈନ ଶାସ୍ତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ଯେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଗର୍ଭଧାରଣ ପରି, ରାଣୀ ପଦ୍ମାବତୀ ପ୍ରଥମେ ଚଉଦଟି ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଥିଲେ। କଳ୍ପସୂତ୍ର ଏହି ସ୍ୱପ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ଆତ୍ମାର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶର ନିଶ୍ଚିତ ଚିହ୍ନ ବୋଲି ମାନେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ଶିଶୁର ନାମ ରଖାଗଲା ମୁନିସୁବ୍ରତ।

କଳ୍ପସୂତ୍ର ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ପରମ୍ପରାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ମାତା ଯେଉଁ ରାତିରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେହି ରାତିରେ ଏକ ଏକ କ୍ରମରେ ଚଉଦଟି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖନ୍ତି: ଏକ ସିଂହ, ଏକ ବିଶାଳ ହାତୀ, ଏକ ବୃଷ, ସ୍ୱୟଂ ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଦୁଇଟି ଫୁଲମାଳା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର, ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏକ ଧ୍ୱଜା, ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳସ, ପଦ୍ମରେ ଭରା ଏକ ସରୋବର, କ୍ଷୀରସାଗର, ଏକ ଦିବ୍ୟ ରଥ, ରତ୍ନର ଏକ ଗଦା, ଏବଂ ଧୂଆଁହୀନ ଏକ ଅଗ୍ନି। ପରଦିନ ସକାଳେ ରାଜସଭାର ସ୍ୱପ୍ନ-ବ୍ୟାଖ୍ୟାକାରୀମାନେ ରାଣୀ ପଦ୍ମାବତୀଙ୍କ ସ୍ୱପ୍ନର ଅର୍ଥ କହିବାବେଳେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ମାତା ବିଷୟରେ ଜୈନ ପରମ୍ପରାର ଯେଉଁ ବିଶ୍ୱାସ, ତାହା ଦୃଢ଼ ହେଲା: ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଆତ୍ମା ଉଚିତ ସମୟରେ ଜୈନ ପଥ ସ୍ୱୀକୃତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧିରେ ପହଞ୍ଚିବ।

ମୁନିସୁବ୍ରତଙ୍କ ନିଜ ଯୁଗ ଜୈନ ସ୍ମୃତିରେ ଯେଉଁ ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି, ତାହା ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଚାରିପାଶରେ ଥିବା କୌଣସି ଚମତ୍କାର ଯୋଗୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ସେହି ଯୁଗ ନିଜେ ଯୋଗୁ। ହେମଚନ୍ଦ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଗ୍ରନ୍ଥ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଶଳାକାପୁରୁଷଚରିତ (ଷଷ୍ଠ ପର୍ବ, ସପ୍ତମ ସର୍ଗ, ମୁନିସୁବ୍ରତନାଥଚରିତ) ରେ ସଂକଳିତ ଜୈନ ପରମ୍ପରା ମାନେ ଯେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ରାମକଥାରେ ଅମର ହୋଇଥିବା ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ମୁନିସୁବ୍ରତଙ୍କ ନିଜ ଜୀବନକାଳରେ ଘଟିଥିଲା। ସେହି କାହାଣୀର ଜୈନ ରୂପ, ପଉମଚରିୟଂ, ମୁନି ବିମଳସୂରି ପ୍ରାକୃତ ଭାଷାରେ ରଚନା କରିଥିଲେ। ଏଥିରେ ରାମ, ସୀତା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ରାବଣଙ୍କ କାହାଣୀ ଜୈନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ କୁହାଯାଇଛି — ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ ପରିଚିତ ରାମାୟଣର ସମାନ୍ତରାଳ ଏକ ଗ୍ରନ୍ଥ, ଏବଂ ଏକ ଯୁଗ ଓ ସମାନ ପାତ୍ରମାନେ ଏହି ଭୂମିର ପବିତ୍ର ସାହିତ୍ୟରେ କେତେ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଗୃହୀତ ହୋଇପାରନ୍ତି ତାହାର ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣ। ଏହି ଉନ୍ମୋଚିତ ଘଟଣା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୁନିସୁବ୍ରତ ନିଜେ ଅଲିପ୍ତ ରହିଲେ: ଜଣେ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଜୀବନ, ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଏକ ମହାକାବ୍ୟ ଘଟୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜସ୍ୱ ତପସ୍ୱୀ ପଥରେ ହିଁ ଚାଲେ।

ପଉମଚରିୟଂରେ — ଯେଉଁଠାରେ ରାମଙ୍କୁ ପଦ୍ମ କୁହାଯାଇଛି — ବିମଳସୂରି ଏହି ମହାକାବ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୈନ ପରିସରରେ ପୁନଃ କୁହନ୍ତି। ରାମ ଅଷ୍ଟମ ବଳଦେବ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଷ୍ଟମ ବାସୁଦେବ, ଓ ରାବଣ ଅଷ୍ଟମ ପ୍ରତିବାସୁଦେବ ଭାବରେ ଆବିର୍ଭୂତ ହୁଅନ୍ତି — ଜୈନ ଯୋଜନାର ଏହି ପାତ୍ରମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଯୁଗଗୁଡ଼ିକରେ ବାରମ୍ବାର ଫେରନ୍ତି, ହିନ୍ଦୁ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ କୁହାଯାଇଥିବା ପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଅବତାର ନୁହଁନ୍ତି। ରାବଣଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାକ୍ଷସ ରୂପରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ତପସ୍ୟାରେ ନିମଗ୍ନ, ସୁସଂସ୍କୃତ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜଣେ ବିଦ୍ୟାଧର ରାଜା ଭାବରେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି, ଯାହାର ଏକମାତ୍ର ଦୋଷ ସୀତା ପ୍ରତି ମୋହ। ତାଙ୍କୁ ରାମ ନୁହେଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହା ପରେ ସୀତାଙ୍କ କାହାଣୀ ତ୍ୟାଗ ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ — ଦୈବ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ଅପେକ୍ଷା ନିଜ ପାତ୍ରମାନଙ୍କର ମାନବୀୟ ଓ ନୈତିକ ଦିଗ ଉପରେ ପଉମଚରିୟଂର ବୃହତ୍ତର ଝୁଙ୍କ ସହିତ ସଙ୍ଗତ ଭାବରେ। ଏହା ସେହି ଏକ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକର ଜୈନ ବିବରଣୀ, ଯାହା ଜୈନ ପରମ୍ପରା ମୁନିସୁବ୍ରତଙ୍କ ନିଜ ଜୀବନକାଳରେ ଘଟିଥିବା ବୋଲି ମାନେ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାବୀ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ପରି, ତ୍ୟାଗର ଆହ୍ୱାନ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ମୁନିସୁବ୍ରତ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କଲେ। ସମୟ କ୍ରମେ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ପରି, ସେ ନିଜ ସିଂହାସନ, ପ୍ରାସାଦ ଓ ସାଂସାରିକ ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆସକ୍ତି ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ। ସେ ଦୀର୍ଘ ଉପବାସ, ବିସ୍ତୃତ ମୌନ ଓ ଆତ୍ମାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ ଉପରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧ୍ୟାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହି ସାଧନା ଦ୍ୱାରା ସେ ଆତ୍ମାକୁ ଆବୃତ କରିଥିବା କର୍ମସମୂହକୁ ଦଗ୍ଧ କଲେ ଏବଂ କେବଳଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ — ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ ଯାହା ସର୍ବକାଳରେ ସବୁ ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖେ। ତୀର୍ଥଙ୍କର ଭାବେ ସେ ଜୈନ ସାଧନାର ହୃଦୟରେ ଥିବା ତ୍ରିବିଧ ପଥ ଉପଦେଶ ଦେଲେ: ସମ୍ୟକ୍ ଦର୍ଶନ, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଚାରିତ୍ର୍ୟ। ନିଜ ପରେ ଶିକ୍ଷାକୁ ବହନ କରିବା ପାଇଁ ସେ ନିଜ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶିଷ୍ୟ, ଗଣଧରମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କଲେ।

ଜୈନ ପ୍ରତିମାଶାସ୍ତ୍ର ମୁନିସୁବ୍ରତଙ୍କୁ କଇଁଛ ପ୍ରତୀକ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରଣ କରେ। ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତିମା ତଳେ ଏହି ପ୍ରତୀକ ସ୍ଥାପନ କରାଯାଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପ୍ରତୀକ ଥିବାରୁ ଏହା ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ପୃଥକ କରି ଚିହ୍ନେ। ତାଙ୍କ ଗଣଧରମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ସଂଯମ, ଅହିଂସା ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଆଜି ବି ଚାଲୁଥିବା ବୃହତ୍ତର ଜୈନ ପରମ୍ପରାରେ ବହନ କରାଯାଇଛି।

ଏହି ଯୁଗର ଅଧିକାଂଶ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ପରି, ପରମ୍ପରା ମାନେ ଯେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡସ୍ଥ ସମ୍ମେଦ ଶିଖରର ପବିତ୍ର ଶିଖରଗୁଡ଼ିକରେ ମୁନିସୁବ୍ରତ ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତି — ମୋକ୍ଷ — ଲାଭ କଲେ। ଅନେକ ତୀର୍ଥଙ୍କର ସେଠାରେ ନିଜ ପାର୍ଥିବ ଯାତ୍ରା ସମାପ୍ତ କଲେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଉଥିବାରୁ ଏହି ପର୍ବତ ଜୈନ ଧର୍ମର ସର୍ବାଧିକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ହୋଇ ରହିଛି।

ମୁନିସୁବ୍ରତ ନାମଟି ନିଜେ ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ରର ପ୍ରତିଫଳନ — ମୁନି ଅର୍ଥ ଋଷି ବା ତପସ୍ୱୀ, ଏବଂ ସୁବ୍ରତ ଅର୍ଥ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତଧାରୀ। ତ୍ୟାଗ ପୂର୍ବରୁ, ତାଙ୍କ ଶାସନରେ ପ୍ରକାଶିତ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ସେ ଏହି ନାମର ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ବୋଲି ଜୈନ ପରମ୍ପରା ମାନେ। କଳ୍ପସୂତ୍ରର ତୀର୍ଥଙ୍କର କାଳଗଣନାରେ, “ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ଯୁଗ” ଅଂଶରେ, ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି ଯେ କଳ୍ପସୂତ୍ର ପଠନ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁନିସୁବ୍ରତଙ୍କ ନିର୍ବାଣ ପରେ ୧,୧୮୪,୯୮୦ ବର୍ଷ ଅତିବାହିତ ହୋଇଥିଲା। ଜୈନ ବିଶ୍ୱକାଳର ଧାରଣାରେ ତାଙ୍କ ଯୁଗ କେତେ ପ୍ରାଚୀନ, ତାହା ଏହା ସ୍ମରଣ କରାଏ — ତାଙ୍କ ଜୀବନକାଳରେ ଘଟିଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ପଉମଚରିୟଂର ଘଟଣାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବହୁ ପୂର୍ବରେ।

ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ଏହି ଉପମହାଦେଶର ସର୍ବାଧିକ ପୁନଃ କଥିତ ମହାକାବ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ପ୍ରଥମ ଥର ଜୀବିତ ହେଉଥିବା ସେହି ଯୁଗରେ ମୁନିସୁବ୍ରତଙ୍କ ଶାନ୍ତ ମୁକ୍ତିପଥ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଜୈନ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ସ୍ମରଣ: ଗଭୀରତମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା ପ୍ରାୟତଃ ନିଜ ଯୁଗର ସର୍ବାଧିକ କୋଳାହଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ପାଖରେ, ନୀରବରେ, ନିଜର ପୃଥକ ସ୍ରୋତ ଅନୁସରଣ କରି ଚାଲେ।