मुनिसुव्रत, ज्यांच्या युगात राम झाले

राजगृह येथे — ज्या नगराच्या टेकड्यांवर पुढील शतकांत बौद्ध आणि जैन दोन्ही समुदायांचे मेळावे भरले — राजा सुमित्र आणि राणी पद्मावती यांनी या युगातील वीसावे तीर्थंकर यांचे स्वागत केले. जैन शास्त्र सांगते की प्रत्येक तीर्थंकराच्या गर्भधारणेप्रमाणेच राणी पद्मावतीने प्रथम चौदा शुभ स्वप्ने पाहिली. कल्पसूत्र ही स्वप्ने अत्युच्च आध्यात्मिक प्राप्ती असलेल्या आत्म्याने गर्भात प्रवेश केल्याचे निःसंदिग्ध चिन्ह मानते. तिला झालेल्या पुत्राचे नाव मुनिसुव्रत ठेवण्यात आले.

श्वेतांबर परंपरेनुसार, जी कल्पसूत्र अनुसरते, प्रत्येक तीर्थंकराच्या मातेला पुत्र गर्भात येण्याच्या रात्री चौदा स्वप्नांचा एकच क्रम दिसतो. तो क्रम असा: सिंह, एक भव्य हत्ती, वृषभ, स्वतः देवी लक्ष्मी, पुष्पमाळांची जोडी, पूर्ण चंद्र, उगवता सूर्य, ध्वज, काठोकाठ भरलेला कलश, कमळांनी भरलेले सरोवर, क्षीरसागर, दिव्य रथ, रत्नांचा ढीग आणि धूररहित अग्नी. दुसऱ्या दिवशी सकाळी दरबारी स्वप्नपाठकांनी राणी पद्मावतीच्या स्वप्नांचा अर्थ लावला. त्यातून जैन परंपरेची ती धारणा पुष्ट झाली, जी प्रत्येक तीर्थंकराच्या मातेसाठी मानली जाते: तिच्या गर्भात प्रवेश करणारा आत्मा योग्य काळी जैन मार्गाने मान्य असलेल्या सर्वोच्च प्राप्तीपर्यंत पोहोचेल.

मुनिसुव्रत यांच्या स्वतःच्या युगाला जैन स्मृतीत वेगळे स्थान कशामुळे मिळाले आहे, ते त्यांच्या जन्मातील कोणता चमत्कार नाही, तर तो काळच आहे. हेमचंद्र यांच्या बाराव्या शतकातील त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित (सहावा पर्व, सातवा सर्ग, मुनिसुव्रतनाथचरित्र) या संकलनात जैन परंपरा नोंदवते की पुढे रामकथेत अमर झालेल्या घटना मुनिसुव्रत यांच्या स्वतःच्या आयुष्यात घडल्या. त्या कथेचे जैन रूप पउमचरिय प्राकृतमध्ये भिक्षू विमलसूरी यांनी रचले. त्यात राम, सीता, लक्ष्मण आणि रावण यांची कथा जैन दृष्टिकोनातून सांगितली आहे. हिंदू परंपरेतील रामायणाच्या बरोबरीने एक समांतर परंपरा अस्तित्वात आहे, आणि त्याच काळातील आणि त्याच व्यक्तींना या भूमीतील पवित्र साहित्यांनी किती वेगळ्या प्रकारे स्वीकारले, याचा तो एक लक्षवेधी पुरावा आहे. उलगडत असलेल्या या घटनांपासून मुनिसुव्रत स्वतः अलिप्त राहिले. भोवती एक महाकाव्य घडत असतानाही तीर्थंकराचे जीवन स्वतःच्या वेगळ्या, तपस्वी मार्गाने चालते.

पउमचरियमध्ये, जिथे रामाला पद्म म्हटले आहे, विमलसूरी महाकाव्य पूर्णतः जैन चौकटीतून पुन्हा सांगतात. राम हे आठवे बलदेव, लक्ष्मण हे आठवे वासुदेव आणि रावण हे आठवे प्रतिवासुदेव म्हणून येतात. हे जैन परंपरेतील पौराणिक नायकांच्या योजनेतील व्यक्ती आहेत, जे विविध युगांत पुनःपुन्हा अवतरतात. हिंदू कथेप्रमाणे विष्णूचे दैवी अवतार नाहीत. रावणाचे चित्रण केवळ राक्षसी व्यक्ती म्हणून केलेले नाही. तो सुसंस्कृत, धर्मनिष्ठ विद्याधर (अर्ध-दैवी जातीतील जादूगार-राजा) असून तपश्चर्येला समर्पित आहे, आणि त्याचा एकमेव दोष म्हणजे सीतेविषयीचा ध्यास. त्याचा वध करून सीतेला मुक्त करणारे लक्ष्मण आहेत, राम नव्हे. यानंतर सीतेची कथा त्यागाकडे वळते. पउमचरियचा मुख्य भर अलौकिक हस्तक्षेपापेक्षा पात्रांच्या मानवी आणि नैतिक पैलूंवर असल्याने हे सुसंगत आहे. ज्या घटना जैन परंपरेनुसार मुनिसुव्रत यांच्या स्वतःच्या आयुष्यात घडत होत्या, त्यांचे हे जैन रूप आहे.

योग्य वेळी राज्य करताना मुनिसुव्रत प्रज्ञेने प्रजेचे पालन करत होते, जसे प्रत्येक भावी तीर्थंकर त्यागाची हाक येण्यापूर्वी करतात. कालांतराने त्यांनी आपले सिंहासन, राजवाडा आणि सांसारिक जीवनाची प्रत्येक आसक्ती सोडली, जसे त्यांच्यापूर्वीच्या प्रत्येक तीर्थंकराने केले होते. त्यांनी दीर्घ उपवास, प्रदीर्घ मौन आणि आत्म्याच्या खऱ्या स्वरूपावरील अखंड ध्यान स्वीकारले. या साधनेद्वारे त्यांनी आत्म्यावरील आवरण घालणारी कर्मे जाळून टाकली आणि केवलज्ञान प्राप्त केले, म्हणजे सर्व काळातील सर्व गोष्टी जाणणारे पूर्ण, सर्वज्ञ ज्ञान. तीर्थंकर म्हणून त्यांनी जैन साधनेच्या केंद्रस्थानी असलेल्या त्रिविध मार्गाचा उपदेश केला: सम्यग्दर्शन (योग्य श्रद्धा), सम्यग्ज्ञान (योग्य ज्ञान) आणि सम्यक्चारित्र (योग्य आचरण). त्यांच्या पश्चात शिकवण पुढे नेण्यासाठी त्यांनी आपले ज्येष्ठ शिष्य, गणधर, एकत्र केले.

जैन प्रतिमाशास्त्र मुनिसुव्रत यांना कासवाच्या चिन्हाने स्मरते. त्यांना समर्पित मंदिरांत हे चिन्ह त्यांच्या प्रतिमेखाली कोरलेले असते, ज्यामुळे ते इतर प्रत्येक तीर्थंकरापासून वेगळे ओळखले जातात; प्रत्येक तीर्थंकर स्वतःच्या वेगळ्या चिन्हाने ओळखला जातो. त्यांच्या गणधरांद्वारे संयम, अहिंसा आणि आत्मज्ञानाची त्यांची शिकवण व्यापक जैन परंपरेत पुढे नेली गेली, आणि ती आजही चालू आहे.

या युगातील बहुतेक तीर्थंकरांप्रमाणे, परंपरेनुसार मुनिसुव्रत यांनी आजच्या झारखंडमधील सम्मेद शिखर या पवित्र शिखरांवर अंतिम मुक्ती, म्हणजे मोक्ष, प्राप्त केला. अनेक तीर्थंकरांनी आपला लौकिक प्रवास तिथे संपवला असे मानले जाते, म्हणूनच हा पर्वत जैन धर्मातील सर्वात पवित्र तीर्थयात्रा-स्थळांपैकी एक आहे.

मुनिसुव्रत हे नाव स्वतः त्यांच्या स्वभावाचे प्रतिबिंब आहे. मुनि म्हणजे ऋषी किंवा तपस्वी, आणि सुव्रत म्हणजे उत्तम व्रते पाळणारा. त्यांच्या राज्यकाळातील संयमामुळे संन्यासापूर्वीच त्यांना हे नाव मिळाले, अशी जैन परंपरेची धारणा आहे. कल्पसूत्रातील तीर्थंकरांच्या कालक्रमात, मध्यवर्ती तीर्थंकरांचे युग या विभागात, नोंद आहे की कल्पसूत्र पठणाच्या काळापर्यंत मुनिसुव्रत यांच्या निर्वाणानंतर ११,८४,९८० वर्षे इतका प्रचंड काळ लोटला होता. जैन धारणेतील विश्वकालाच्या किती मागील टप्प्यात त्यांचे युग आहे, याची ही आठवण आहे. पउमचरियमधील घटनांच्या आधीही, ज्या त्यांच्या स्वतःच्या आयुष्यात घडल्या असे मानले जाते, हे युग खूप मागे आहे.

परंपरेनुसार मुनिसुव्रत यांची स्वतःची शांत मुक्तीची वाटचाल त्याच युगात घडली जेव्हा उपखंडातील सर्वाधिक पुन्हा सांगितल्या गेलेल्या महाकाव्यांपैकी एक प्रथम जगले जात होते. जैन भक्तांसाठी ही आठवण आहे की सर्वात खोल आध्यात्मिक साधना अनेकदा त्याच काळातील सर्वात गोंगाटाच्या घटनांच्या बरोबरीने शांतपणे चालते, आणि स्वतःच्या वेगळ्या प्रवाहाचे अनुसरण करते.