ମିଥିଲା ନଗରରେ, ଯେଉଁ ନଗରକୁ ଏହି ଭୂମିର ପରମ୍ପରାସମୂହ ଏକାଧିକ ପବିତ୍ର ଜନ୍ମ ପାଇଁ ସ୍ମରଣ କରିବେ, କାରଣ ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରା ବହୁ ପିଢ଼ି ପରେ ଏହାକୁ ସୀତାଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଭାବେ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜା ବିଜୟ ଓ ରାଣୀ ବିପ୍ରା ଏହି ଯୁଗର ଏକବିଂଶ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ପରି, କଳ୍ପସୂତ୍ରରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଏବଂ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହେମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଶଳାକାପୁରୁଷଚରିତର ପର୍ବ ୭, ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧ରେ ପୁନଃ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ଏହା ସେହି ଦୀର୍ଘ କାହାଣୀ-ପରମ୍ପରାର ଏକ ଅଂଶ ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଶତାବ୍ଦୀ ଦୂରରେ ଥିବା ପାଠକମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଉପଲବ୍ଧ ରଖେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏପରି ଗର୍ଭାଧାନ ପରି, ରାଣୀ ପ୍ରଥମେ ଚଉଦଟି ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଲେ, ଯାହାକୁ ଜୈନ ଶାସ୍ତ୍ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ଆତ୍ମାର ଗର୍ଭପ୍ରବେଶର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ପାଠ କରେ। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଗର୍ଭାଧାନକୁ ଚିହ୍ନିତ କରିଥିବା ଏବଂ ଆଗକୁ ଆସିବାକୁ ଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିତ କରିବ ସେହି ଏକା ସ୍ୱପ୍ନକ୍ରମ। ସନ୍ତାନଙ୍କ ନାମ ନମିନାଥ ରଖାଗଲା।
ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ବାଛାଯାଇଥିବା ଏକ ଚିହ୍ନ
ନମିନାଥ ଜୈନ ପ୍ରତିମାଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏକ ଅତି ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ବାଛାଯାଇଥିବା ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରଣୀୟ ହେଲେ: ନୀଳ କୁମୁଦ, ନୀଲୋତ୍ପଳ, ଯାହା ସେହି ଜଳରେ ନିଜ ପାଖୁଡ଼ା ମେଲେ ଯାହାର ତଳଭାଗ କାଦୁଅରେ ଘନ ହୋଇ ରହିଥାଏ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ନୀଳ ରଙ୍ଗରେ। ଏହି ଭୂମିରେ ମୂଳ ଗାଡ଼ିଥିବା ପ୍ରାୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମ୍ପରାରେ, କାଦୁଅରୁ ଅଲିପ୍ତ ଭାବେ ଉଠୁଥିବା ଫୁଲର ପ୍ରତିମା ଆତ୍ମାର ନିଜସ୍ୱ ସମ୍ଭାବନାର ପ୍ରତୀକ ହୋଇଛି: ପବିତ୍ରତା ବଢ଼ିବା ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଜଗତର ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ, ଏବଂ ସବୁଠାରୁ କାଦୁଅମୟ ପରିସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନାରେ ଆସିପାରୁଥିବା ସବୁଠାରୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଫୁଲ ଦେଇପାରେ, ଉପରିଭାଗରୁ ତାହା ଯେତେ ଅସମ୍ଭବ ଲାଗୁ ନ କାହିଁକି। ନମିନାଥଙ୍କ ନିଜ ଜୀବନ ଠିକ୍ ସେହି ପଥ ଅନୁସରଣ କଲା। ରାଜକୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଲୌକିକ ସୁଖର ବନ୍ଧନରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଠିକ୍ ସେହି ପ୍ରକାରର ବନ୍ଧନ ଯାହା ଆତ୍ମାକୁ ଜନ୍ମ ଜନ୍ମାନ୍ତର ଧରି ଆବଦ୍ଧ କରିପାରେ, ସେ ତଥାପି ସେସବୁର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠିଗଲେ। ପରିସ୍ଥିତିର କାଦୁଅ କଦାପି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିପାରିଲା ନାହିଁ ଯେ ତା'ଠାରୁ କ'ଣ ଉଠିବ।
ଏକ ନଜରରେ ନମିନାଥ
ପରିତ୍ୟକ୍ତ ସିଂହାସନ
ସିଂହାସନ, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ସାଂସାରିକ ବନ୍ଧନ ଛାଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ସେ ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ନ୍ୟାୟପୂର୍ବକ ମିଥିଲା ଶାସନ କଲେ, ଠିକ୍ ଯେପରି ତାଙ୍କ ପୂର୍ବର ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କର କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଉପବାସ, ମୌନ ଓ ଆତ୍ମାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ ଉପରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧ୍ୟାନର ଜୀବନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଜୈନ ଟୀକାକାରମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି ଯେ ଜଣେ ରାଜାଙ୍କ ତ୍ୟାଗର ଏକ ବିଶେଷ ଓଜନ ଥାଏ। ଯାହାର ପାଖରେ ରାଜ୍ୟ ଯାହା ଦେଇପାରେ ତାହା ସବୁ ରହିପାରିଥାନ୍ତା, ସେ ତା'ରୁ କିଛି ନ ଚାହିଁବାକୁ ବାଛିଲେ; ଛାଡ଼ିଥିବା ବିପୁଳ ପରିମାଣ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସେହି ପସନ୍ଦର ସତ୍ୟତା ପ୍ରମାଣିତ ହେଲା।
କାଦୁଅ ଜାଳିଦେବା
ଏହି ଦୀର୍ଘ ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ସେ ସେହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ଦଗ୍ଧ କଲେ, ଯାହା କମଳ-ମୂଳରେ ଲାଗିଥିବା କାଦୁଅ ପରି, ତାଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଚକ୍ରରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଆବଦ୍ଧ କରି ରଖିଥିଲା। ସେ କେବଳଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ, ସେହି ସର୍ବଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ ଯାହା ସର୍ବକାଳର ସମସ୍ତ ବିଷୟ ଦେଖେ। ପରମ୍ପରା କହେ, ତାହା ତାଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପୁଷ୍ପ ପରି ହିଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଥିଲା। ତୀର୍ଥଙ୍କର ଭାବେ ନମିନାଥ ନିଜର ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ୟକ ଦର୍ଶନ, ସମ୍ୟକ ଜ୍ଞାନ ଓ ସମ୍ୟକ ଚାରିତ୍ର୍ୟ ଏହି ତ୍ରିବିଧ ପଥର ଉପଦେଶ ଦେଇ ବିତାଇଲେ। ନିଜ ପରେ ଶିକ୍ଷାକୁ ବହନ କରିବା ପାଇଁ ସେ ଗଣଧର, ଅର୍ଥାତ୍ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କଲେ। ନିଜ ଜୀବନରେ ସେ ଦେଖାଇଲେ ଯେ ମୁକ୍ତି ଜଗତର କାଦୁଅ ସତ୍ତ୍ୱେ ନୁହେଁ, ବରଂ ତା'ରୁ ହିଁ ସିଧା ଉଠେ, ଯେକୌଣସି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ଯିଏ ଜଳ ତଳେ ଚାପି ହୋଇ ରହିବା ବଦଳରେ ଉପରର ଆଲୋକକୁ ହାତ ବଢ଼ାଇବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।
ଜୈନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ବାହାରେ ଅଂଶୀଦାର ହୋଇଥିବା ଏକ ପ୍ରତୀକ
ନମିନାଥଙ୍କ ବାଛିଥିବା ଚିହ୍ନର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଥିବା ପ୍ରତିମା କେବଳ ଜୈନ ପରମ୍ପରାର ନିଜସ୍ୱ ନୁହେଁ, ଏଥିରୁ ବହୁତ ବ୍ୟାପକ। ହିନ୍ଦୁ ଗ୍ରନ୍ଥସମୂହ କାଦୁଅମୟ ଜଳରୁ ଅଲିପ୍ତ ଭାବେ ଉଠୁଥିବା ପଦ୍ମକୁ ବାରମ୍ବାର ଆତ୍ମାର, କିମ୍ବା ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି, ଯେଉଁ ଜଗତ ଦେଇ ସେ ଗମନ କରେ ତାହା ଦ୍ୱାରା ଅକଳଙ୍କିତ ରହି। ବୌଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରାୟ ସେହି ନିଃଶ୍ୱାସରେ ସେହି ପୁଷ୍ପ ବ୍ୟବହାର କରି ସେହି ମନର ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ଯାହା ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛାରୁ ଜନ୍ମିଥିଲା ସେଥିରୁ ହିଁ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କରିଛି। ସାଧାରଣତଃ ଅଧିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ ପଦ୍ମ ବଦଳରେ ନମିନାଥ ବିଶେଷ ଭାବେ ନୀଳ କୁମୁଦ ବାଛିଥିବାକୁ ଜୈନ ଟୀକାକାରମାନେ ଏକ ଅଂଶୀଦାର ପ୍ରତୀକ ଉପରେ ଇଚ୍ଛାକୃତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ଭାବେ ପାଠ କରନ୍ତି। ତାହା ଅନେକ ପରମ୍ପରାରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବୁଝାଯିବା ପରି ନିକଟ, ଅଥଚ ପଡ଼ୋଶୀ ଧର୍ମର ପ୍ରତିମାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଋଣ ନ ନେଇ, ଏହି ବିଶେଷ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ସ୍ଥାନ ଜୈନ ପ୍ରତିମାଶାସ୍ତ୍ରରେ ଚିହ୍ନିତ କରିବା ପରି ପୃଥକ ମଧ୍ୟ।
ଶେଷ ତିନିଜଣଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ସେହି ଶୃଙ୍ଖଳାର ଶେଷ
ଏହି ଯୁଗର ଅଧିକାଂଶ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ପରି, ସେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମେଦ ଶିଖରର ପବିତ୍ର ଶିଖରଗୁଡ଼ିକରେ ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିବା ବୋଲି ମନାଯାଏ। ନେମିନାଥ, ପାର୍ଶ୍ୱନାଥ ଓ ମହାବୀର ଏହି ଯୁଗର ଚବିଶ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମିତ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଶୃଙ୍ଖଳାର ସମାପ୍ତି ତାଙ୍କ ମୁକ୍ତିରେ ଘଟିଲା। ଏହି ଶେଷ ତିନିଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଭକ୍ତିର ପ୍ରସଙ୍ଗ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ନମିନାଥଙ୍କ ନିଜ ଚିହ୍ନ ସର୍ବାଧିକ ବାରମ୍ବାର ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। କାଦୁଅରୁ ଉଠୁଥିବା ସ୍ୱଚ୍ଛ ଫୁଲର ପ୍ରତିମା ବୁଝିବା ପାଇଁ ଜୈନ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ପୂର୍ବଜ୍ଞାନ ଦରକାର ନାହିଁ। ଏକ ପୋଖରୀ କୂଳରେ ଠିଆ ହୋଇ, ପାଦ ନିକଟ ଜଳରେ ସେହି ନୀରବ ଚମତ୍କାର ଘଟିବାର ଦେଖିଥିବା ଯେକେହି ଏହାକୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବୁଝିପାରିବେ: ଫୁଲ ନିଜ ତଳେ ଯାହା ଅଛି ସେଥିପ୍ରତି ନିରାସକ୍ତ, ଯେଉଁ ଗଭୀରତା ତାହାକୁ କଳଙ୍କିତ କରିବାର କଥା ଥିଲା, ସେଥିରୁ ହିଁ ନିଜ ସ୍ୱଚ୍ଛତା ଆହରଣ କରେ।
ଆପଣ କଣ ଜାଣନ୍ତି?
ଏକବିଂଶ ତୀର୍ଥଙ୍କର ନମିନାଥ ମିଥିଲାରେ ରାଜା ବିଜୟ ଓ ରାଣୀ ବିପ୍ରାଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ — ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରା ସୀତାଙ୍କ ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ଭାବେ ପୂଜା କରୁଥିବା ସେହି ନଗରୀ ଏହା।
ତାଙ୍କ ଚିହ୍ନ ନୀଳ କୁମୁଦ, ନିଜ ମୂଳକୁ ପୋଷଣ କରୁଥିବା ସେହି କାଦୁଅମୟ ଜଳରୁ ସ୍ୱଚ୍ଛ, ନିଷ୍କଳଙ୍କ ନୀଳରେ ଉଠେ — କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିର ବିରୋଧରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ତା'ରୁ ବଢ଼ିଥିବା ପବିତ୍ରତାର ପ୍ରତୀକ।
ତପସ୍ୱୀ ଜୀବନ ପାଇଁ ସିଂହାସନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ସେ ମିଥିଲା ନ୍ୟାୟପୂର୍ବକ ଶାସନ କଲେ; ତୀର୍ଥଙ୍କର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ସେ ମୁନିସୁବ୍ରତଙ୍କ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଓ ନେମିନାଥଙ୍କ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଥିଲେ।
ପାରମ୍ପରିକ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ପରେ ସମ୍ମେଦ ଶିଖରରେ ସେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କଲେ; ଏହି ଯୁଗର ଶେଷ ତିନିଜଣ — ନେମିନାଥ, ପାର୍ଶ୍ୱନାଥ, ମହାବୀର — ଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ଶେଷ ତୀର୍ଥଙ୍କର ସେ ହିଁ ଥିଲେ।
ବିଷୟ ଅନୁସାରେ ବ୍ରାଉଜ୍ କରନ୍ତୁ