नमिनाथ, चिखलाला अस्पर्श कमळ
मिथिलेत जन्मलेले एकविसावे तीर्थंकर नमिनाथ यांची कथा — ज्या चिखलातून ते पोषण घेते त्यातून निर्मळपणे वर उठणाऱ्या निळ्या कमळाच्या चिन्हाने त्यांची आठवण ठेवली जाते.
मिथिला नगरीत — जिला या भूमीच्या परंपरा एकापेक्षा अधिक पवित्र जन्मांसाठी स्मरतील, कारण हिंदू परंपरा पुढील पिढ्यांमध्ये तिला सीतेचे जन्मस्थान म्हणून पूजते — इक्ष्वाकु वंशातील राजा विजय आणि राणी विप्रा यांनी या युगातील एकविसाव्या तीर्थंकरांचे स्वागत केले. त्यांचे जीवन, त्यांच्या आधीच्या आणि नंतरच्या तीर्थंकरांप्रमाणे, कल्पसूत्रात नोंदलेले आहे आणि आचार्य हेमचंद्रांच्या बाराव्या शतकातील त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितच्या पाचव्या पर्वात पुन्हा सांगितलेले आहे — प्रत्येक तीर्थंकरांचे जीवन अनेक शतकांनंतरच्या वाचकांपर्यंत उपलब्ध ठेवणाऱ्या त्या दीर्घ कथा-परंपरेचा हा एक भाग आहे. अशा प्रत्येक गर्भधारणेप्रमाणेच, राणीने प्रथम चौदा शुभ स्वप्ने पाहिली — सर्वोच्च आध्यात्मिक सिद्धी असलेल्या आत्म्याच्या गर्भप्रवेशाचे चिन्ह म्हणून जैन शास्त्र ज्यांचे वाचन करते ती स्वप्ने; त्यांच्या आधीच्या प्रत्येक तीर्थंकरांच्या गर्भधारणेला चिन्हांकित करणारा, आणि पुढेही प्रत्येकाला चिन्हांकित करणारा तोच स्वप्नक्रम. त्या बालकाचे नाव नमिनाथ ठेवण्यात आले.
काळजीपूर्वक निवडलेले एक चिन्ह
नमिनाथ यांना जैन प्रतिमाशास्त्रात अत्यंत काळजीपूर्वक निवडलेल्या एका चिन्हाने स्मरले जाते: निळे कमळ, नीलोत्पल — जे आपल्या मुळांना पोषण देणाऱ्या त्याच पाण्यावर, ज्याच्या तळाशी चिखल दाटलेला असतो, स्वच्छ, निष्कलंक निळ्या रंगात पाकळ्या उलगडते. या भूमीत रुजलेल्या जवळजवळ प्रत्येक परंपरेत, चिखलातून अस्पर्श राहून वर येणाऱ्या फुलाची प्रतिमा आत्म्याच्या स्वतःच्या शक्यतेचे प्रतीक बनली आहे: पवित्रता वाढण्यासाठी पवित्र जगाची वाट पाहावी लागत नाही; अत्यंत चिखलमय परिस्थितीतही कल्पना करता येईल इतके सर्वात निर्मळ फूल उमलू शकते — पृष्ठभागावरून ते कितीही असंभव वाटले तरी. नमिनाथ यांच्या स्वतःच्या जीवनाने नेमकी तीच वक्रता अनुसरली. राजकर्तव्ये आणि लौकिक सुखांच्या बंधनांत जन्मले — ज्या प्रकारची बंधने आत्म्याला जन्मानुजन्म घट्ट धरून ठेवू शकतात त्याच प्रकारात — तरी त्यांनी त्यांच्यावर पूर्णपणे मात केली; परिस्थितीचा चिखल त्यातून काय उमलावे हे एक क्षणभरही ठरवू शकला नाही.
एका दृष्टिक्षेपात नमिनाथ
त्यागलेले सिंहासन
त्यांच्या आधीच्या प्रत्येक तीर्थंकराप्रमाणे, त्यांनी आपले सिंहासन, राजवाडा आणि प्रत्येक सांसारिक बंधन सोडून दीर्घ उपवास, मौन आणि आत्म्याच्या खऱ्या स्वरूपावरील अखंड ध्यानाचे जीवन स्वीकारण्यापूर्वी अनेक वर्षे मिथिलेवर न्यायाने राज्य केले. जैन टीकाकार अनेकदा नमूद करतात की राजाच्या त्यागाला एक विशेष वजन असते. राज्य देऊ शकणारे सर्व काही ज्याला मिळू शकले असते, त्याने त्याऐवजी त्यातून काहीही न इच्छिण्याचे निवडले — सोडलेल्या गोष्टींच्या आकारावरूनच त्या निवडीची सत्यता सिद्ध केली.
चिखल जाळून टाकणे
या दीर्घ शिस्तीद्वारे त्यांनी ती कर्मे जाळली जी, कमळाच्या मुळांना चिकटलेल्या चिखलाप्रमाणे, आत्म्याला पुनर्जन्माच्या चक्रात घट्ट धरून होती. त्यांनी केवळज्ञान प्राप्त केले — सर्व काळातील सर्व गोष्टी पाहणारे सर्वज्ञ ज्ञान. ते, परंपरा सांगते, त्यांच्या चिन्हाच्या फुलाइतकेच स्वच्छ आणि निष्कलंक होते. तीर्थंकर म्हणून, नमिनाथ यांनी उरलेली वर्षे सम्यक् दर्शन, सम्यक् ज्ञान आणि सम्यक् चारित्र्य या त्रिविध मार्गाचा उपदेश करण्यात घालवली. आपल्यानंतर उपदेश पुढे नेण्यासाठी त्यांनी गणधर — ज्येष्ठ शिष्य — एकत्र केले. जगाच्या चिखलाच्या बावजूद नव्हे, तर त्यातूनच मुक्ती उमलते, हे त्यांनी स्वतःच्या जीवनातून दाखवून दिले — पाण्याखाली गाडले जाऊन राहण्यापेक्षा पाण्यावरील प्रकाशाकडे हात पोहोचवायला तयार असलेल्या कोणत्याही आत्म्यासाठी.
जैन सिद्धांताच्या पलीकडे सामायिक झालेले प्रतीक
नमिनाथ यांनी निवडलेल्या चिन्हाच्या केंद्रस्थानी असलेली प्रतिमा केवळ जैन परंपरेपुरती मर्यादित नाही, तर त्यापेक्षा खूप व्यापक आहे. चिखलाच्या पाण्यातून अस्पर्श राहून उगवणाऱ्या कमळाचा उल्लेख हिंदू ग्रंथ वारंवार आत्म्याचे किंवा भगवान विष्णूचे प्रतीक म्हणून करतात — ज्या जगातून तो जातो त्याने न डागाळलेला. बौद्ध शिकवण जवळपास त्याच श्वासात त्याच फुलाचा वापर त्या मनाचे वर्णन करण्यासाठी करते जे ज्या इच्छांमधून ते उगवले होते त्यांपासूनच मुक्त झाले आहे. सामान्यतः अधिक उल्लेखिले जाणाऱ्या कमळाऐवजी नमिनाथ यांनी विशेषतः निळे कमळ निवडणे, हे जैन टीकाकारांच्या मते एका सामायिक प्रतीकावरील जाणीवपूर्वक केलेला भेद आहे. ते अनेक परंपरांमध्ये तत्काळ ओळखता येईल इतके जवळ आहे, तरी शेजारच्या धर्माची प्रतिमा पूर्णपणे उसनी न घेता, या विशिष्ट तीर्थंकरांचे स्वतःचे स्थान जैन प्रतिमाशास्त्रात चिन्हांकित करण्याइतके वेगळेही आहे.
तिघांपूर्वी त्या मालिकेचे शेवटचे
या युगातील बहुतेक तीर्थंकरांप्रमाणे, परंपरा मानते की सम्मेद शिखराच्या पवित्र शिखरांवर त्यांना अंतिम मुक्ती प्राप्त झाली. या युगातील चोवीस पूर्ण करण्यासाठी नेमिनाथ, पार्श्वनाथ आणि महावीर जन्मण्यापूर्वी जन्मलेल्या तीर्थंकरांच्या दीर्घ मालिकेचा शेवट त्यांच्या मुक्तीने झाला. या शेवटच्या तिघांपैकी, भक्तीच्या संदर्भांबाहेर सर्वाधिक स्मरले जाणारे चिन्ह नमिनाथ यांचेच आहे. चिखलातून वर येणाऱ्या स्वच्छ फुलाची प्रतिमा समजण्यासाठी जैन सिद्धांताचे पूर्वज्ञान लागत नाही — एखाद्या तलावाकाठी उभे राहून, पायाजवळच्या पाण्यात तीच शांत चमत्कार घडताना ज्याने कधी पाहिला असेल त्याला ती लगेच उलगडते: आपल्या खाली काय आहे याची पर्वा न करता, ज्या खोलीने त्याला डागाळायला हवे होते, त्याच खोलीतून आपली स्पष्टता घेणारे फूल.
तुम्हाला माहीत आहे का?
एकविसावे तीर्थंकर नमिनाथ मिथिलेत राजा विजय आणि राणी विप्रा यांच्या पोटी जन्मले — पुढे हिंदू परंपरा सीतेचे जन्मस्थान म्हणून पूजते तीच ही नगरी.
त्यांचे चिन्ह, निळे कमळ, ज्या चिखलमय पाण्यातून आपल्या मुळांना पोषण घेते त्याच पाण्यातून स्वच्छ, निष्कलंक निळ्या रंगात वर उठते — कठीण परिस्थितीविरुद्ध नव्हे, तर त्यातूनच वाढलेल्या पवित्रतेचे प्रतीक.
तपस्वी जीवनासाठी सिंहासन त्यागण्यापूर्वी त्यांनी मिथिलेवर न्यायाने राज्य केले; तीर्थंकर मालिकेत ते मुनिसुव्रतांनंतर आणि नेमिनाथांपूर्वी येतात.
पारंपरिक दहा हजार वर्षांच्या आयुर्मानानंतर सम्मेद शिखरावर त्यांना मोक्ष प्राप्त झाला; या युगातील शेवटच्या तिघांपैकी — नेमिनाथ, पार्श्वनाथ आणि महावीर — यांच्या आधीचे शेवटचे तीर्थंकर तेच होते.