ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ, ଦୁଇ ନାମର ତୀର୍ଥଙ୍କର

ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ ଏବଂ ରାଣୀ ରାମା, ଆଜିର ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ଖୁଖୁନ୍ଦୁ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ପବିତ୍ର ନଗରୀ କାକନ୍ଦୀରେ, ଏହି ଯୁଗର ନବମ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନ, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ପରି, କଳ୍ପସୂତ୍ରରେ ଲିପିବଦ୍ଧ ଏବଂ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ହେମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିଶଲାକାପୁରୁଷଚରିତର ତୃତୀୟ ପର୍ବରେ ପୁନର୍ବାର ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହିପରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମ ପରି, ରାଣୀ ପ୍ରଥମେ ଚଉଦଟି ଶୁଭ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଥିଲେ — ଧଳା ହାତୀ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର, ମାଛର ଯୋଡ଼ି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ଜୈନ ଶାସ୍ତ୍ର ଯାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧିପ୍ରାପ୍ତ ଆତ୍ମାର ଗର୍ଭପ୍ରବେଶର ପୂର୍ବସୂଚନା ରୂପେ ପାଠ କରେ ସେହି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦର୍ଶନ।

ସେଇ ଶିଶୁର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଦିନରୁ ତାଙ୍କ ଦାନ୍ତରେ ଏକ ଅସାଧାରଣ ଦୀପ୍ତି ଥିଲା; କୁହାଯାଏ ସେଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଫୁଲରେ ଖଚିତ ପରି ଝଲମଲ କରୁଥିଲା। ସେଇଥିପାଇଁ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ନାମ ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ ହେଲା — ଯାହାର ଦାନ୍ତ ଫୁଲ ପରି। କିନ୍ତୁ ସେ ଯେତେ ବଡ଼ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ରୂପ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କ ଆଚରଣ ଅଧିକ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଆକର୍ଷଣ କଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ — ରାଜସଭାରେ ରାଜକୁମାର ଭାବେ ହେଉ କିମ୍ବା ପରେ ଭ୍ରମଣଶୀଳ ତପସ୍ୱୀ ଭାବେ — ସେ ଏତେ ଅଟଳ ଅନୁଶାସନ ପାଳନ କଲେ, ସମ୍ୟକ୍ ଚିନ୍ତା ଓ ସମ୍ୟକ୍ କର୍ମ ସହିତ ଏତେ ସଠିକ ଭାବେ ସମନ୍ୱିତ, ଯେ ଦ୍ୱିତୀୟ ନାମଟିଓ ତାଙ୍କ ସହ ଲାଗିଗଲା: ସୁବିଧିନାଥ, ସଦାଚାରର ପ୍ରଭୁ। ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ଜୈନ ସମୁଦାୟମାନେ ଗୋଟିଏ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ନାମକୁ ପସନ୍ଦ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଆଜି ମଧ୍ୟ କେତେକ ପରମ୍ପରାରେ ସେ ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ ଭାବେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କରେ ସୁବିଧିନାଥ ଭାବେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି — ଏକ ଆତ୍ମାର ଦୁଇଟି ନାମ; ଗୋଟିଏ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମକୁ ଚିହ୍ନିତ କରିଥିବା ଚିହ୍ନକୁ, ଅନ୍ୟଟି ତାଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଚିହ୍ନିତ କରିଥିବା ଗୁଣକୁ ସମ୍ମାନ ଦିଏ।

ତାଙ୍କ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ପରି, ସୁଶାସିତ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଚିରକାଳ ଆବଦ୍ଧ କରି ରଖିପାରିଲା ନାହିଁ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ସିଂହାସନ, ରାଜପ୍ରାସାଦ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୃହବନ୍ଧନ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ପଥ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଦୀର୍ଘ ଉପବାସ, ମୌନତା ଏବଂ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧ୍ୟାନ ସହ୍ୟ କରି। ଏହି ଅବିରାମ ତପସ୍ୟା ମାଧ୍ୟମରେ ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଆବୃତ କରିଥିବା କର୍ମସମୂହ ଦହନ କଲେ ଏବଂ କେବଳଜ୍ଞାନ ଲାଭ କଲେ — ସର୍ବଜ୍ଞ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ସମୟର ସମସ୍ତ ବିଷୟକୁ ବାଧାହୀନ ଭାବେ ଦେଖେ।

ତୀର୍ଥଙ୍କର ଭାବେ ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ ତାଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ୟକ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ସମ୍ୟକ୍ ଚାରିତ୍ର୍ୟର ପଥ ପ୍ରଚାର କରି ଅତିବାହିତ କଲେ — ଠିକ୍ ସେହି ଗୁଣ, ଯାହା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ନାମ ଧାରଣ କରେ — ଏବଂ ନିଜ ପରେ ଶିକ୍ଷାକୁ ବହନ କରିବା ପାଇଁ ଗଣଧରମାନଙ୍କୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ, ଏକତ୍ର କଲେ। ଅଟଳ ଅନୁଶାସନ ଦ୍ୱାରା ପରିଚାଳିତ ଆଚରଣ ହିଁ ଏକ ପ୍ରକାରର ଆଲୋକ, ତାହା ସେ ନିଜ ଜୀବନରେ ଦେଖାଇଲେ — ଜନ୍ମରୁ ସେ ଯେଉଁ ଦୀପ୍ତି ଧାରଣ କରୁଥିଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେତିକି ଦୃଶ୍ୟମାନ। ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ ନାମ ଏପରି କିଛିକୁ ସୂଚାଉଥିଲା ଯାହା ସେ ଅର୍ଜନ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା; ସୁବିଧିନାଥ ନାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ କିଛିକୁ ସୂଚାଉଥିଲା: ବର୍ଷ ପରେ ବର୍ଷ, ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ, ଏପରି ପସନ୍ଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଗଢ଼ିଥିବା ଏକ ଗୁଣ, ଯାହାକୁ କୌଣସି ଶିଶୁର ଦାନ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ଅନୁମାନ କରିପାରି ନ ଥାନ୍ତା। ଜୈନ ଗୁରୁମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଏହି ବିରୋଧାଭାସକୁ ସିଧାସଳଖ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି: ଏକ ଆତ୍ମା ଏପରି ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବା ସୌଭାଗ୍ୟ ନେଇ ଆସିପାରେ ଯାହା ପାଇଁ ସେ କିଛି କରିନଥାଏ; କିନ୍ତୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରକୃତରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଭୀର ନାମଟି ସର୍ବଦା ସେହିଟି, ଯାହା ଜୀବନକୁ ନିରନ୍ତର ସମ୍ୟକ୍ କର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ନିଜେ ଅର୍ଜନ କରିବାକୁ ପଡ଼େ।

ତୀର୍ଥଙ୍କରମାନଙ୍କ ଧାରାରେ ପୁଷ୍ପଦନ୍ତଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ସ୍ମରଣୀୟ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭାଙ୍କ ପରେ ସିଧାସଳଖ ଆସେ — ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ଅଷ୍ଟମ ତୀର୍ଥଙ୍କର। ସେ ଦଶମ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଶୀତଳନାଥଙ୍କ ଠିକ୍ ପୂର୍ବରେ ଠିଆ ହୁଅନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭାଙ୍କ ପ୍ରତୀକବାଦ ଶାନ୍ତିରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ ଥିଲା, ପୁଷ୍ପଦନ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତୀକବାଦ ଏକ ଗୁଣକୁ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ନାମ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶିତ ଅନୁଶାସନରେ କେନ୍ଦ୍ରିତ; ଏହି କ୍ରମ ଗୋଟିଏ ଗନ୍ତବ୍ୟ ଦିଗରେ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ ବିବିଧ ପଥକୁ ଚିହ୍ନିତ କରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତୀର୍ଥଙ୍କର ସମାନ ମୁକ୍ତିର ଭିନ୍ନ ଦିଗ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି — ଯାହାଫଳରେ ସାଧକ ଯେଉଁ ଗୁଣକୁ ସର୍ବାଧିକ ସୁଲଭ ମନେ କରନ୍ତି, ତାହା ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଅନୁଶାସନ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଯାହା ହେଉ, ତାହା ମାଧ୍ୟମରେ ପଥର ଶେଷରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା କେହି ଜଣେ ପୂର୍ବରୁ ତାହାକୁ ଆଦର୍ଶ ରୂପେ ଦେଖାଇ ସାରିଛନ୍ତି।

ଏହି ଦ୍ୱୈତତା ଏକ ସରଳ ମୂଳ କାହାଣୀ ଉପରେ ପରେ ଲଦାଯାଇଥିବା ଗୋଳମାଳ ନୁହେଁ। ଉଭୟ ନାମ ଜୈନ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପରମ୍ପରା ଭିତରେ ହିଁ ଦେଖାଯାଏ — ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଏବଂ ଭିନ୍ନ ଆଞ୍ଚଳିକ ସଂକଳନରେ ବ୍ୟବହୃତ — ଏବଂ ସେଥିମଧ୍ୟରୁ କୌଣସିଟି ଅନ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରାମାଣିକ ବୋଲି କେବେ ବି ବିବେଚିତ ହୋଇନାହିଁ। ତାଙ୍କ ସମ୍ମାନରେ ରଚିତ ସ୍ତବନ ଓ ଭକ୍ତିଗୀତ କେତେବେଳେ ସୁବିଧିନାଥଙ୍କୁ, କେତେବେଳେ ପୁଷ୍ପଦନ୍ତଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ଉଭୟ ନାମର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୋଇପାରନ୍ତି, କେହି ନକହି ଯେ ଗୋଟିଏ ନାମ ଅନ୍ୟଟିର ସ୍ଥାନ ନେଇଛି। ଗୋଟିଏ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଇ ନାମର ଏହି ସହଜ ସହଅବସ୍ଥାନ, ଜୈନ ପରମ୍ପରାର ଅନ୍ୟତ୍ର ଥିବା ବିବାଦ ସହ ବିପରୀତ — ଯେପରି ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ଓ ଦିଗମ୍ବର ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରେ ମଲ୍ଲିନାଥଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ବିଷୟରେ ବିବାଦ — ଯେଉଁଠି ଭିନ୍ନ ବିବରଣୀ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦୁଇ କୋଣରୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ପ୍ରକୃତରେ ପରସ୍ପର ସହ ସଂଘର୍ଷ କରନ୍ତି।

ଜୈନ ପ୍ରତିମାବିଜ୍ଞାନରେ ତାଙ୍କୁ ମକର — କୁମ୍ଭୀର — ଲାଞ୍ଛନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଧଳା ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହି ଯୁଗର ଅଧିକାଂଶ ତୀର୍ଥଙ୍କର ପରି, ସମ୍ମେଦ ଶିଖରର ପବିତ୍ର ଶୃଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକରେ ସେ ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ଆଜି ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଓ ଭକ୍ତି-ସାହିତ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉଭୟ ନାମ ପରସ୍ପର ବଦଳରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଜାରି ରଖିଛନ୍ତି। ଏହି ଅଭ୍ୟାସକୁ ଜୈନ ପରମ୍ପରା ସେ କିଏ ଥିଲେ ସେ ବିଷୟରେ ଅନିଶ୍ଚୟତା ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଜୀବନକୁ ତାହା ବିଷୟରେ ଏକାଧିକ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଜାଣିହେବ ବୋଲି ସ୍ମରଣ ଭାବେ ବିବେଚନା କରେ।