पुष्पदंत, दोन नावांचे तीर्थंकर

इक्ष्वाकु वंशातील राजा सुग्रीव आणि राणी रामा यांनी, आजच्या उत्तर प्रदेशातील खुखुंदू म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पवित्र काकंदी नगरीत, या युगातील नववे तीर्थंकर यांचे स्वागत केले. त्यांचे जीवन, त्यांच्या आधी आणि नंतर आलेल्या तीर्थंकरांप्रमाणे, कल्पसूत्रात नोंदवलेले असून आचार्य हेमचंद्रांच्या त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्राच्या तिसऱ्या पर्वात पुन्हा सांगितले आहे. अशा प्रत्येक जन्माप्रमाणे, राणीने प्रथम चौदा शुभ स्वप्ने पाहिली — शुभ्र हत्ती, पूर्ण चंद्र, माशांची जोडी, तेजस्वी सूर्य, आणि जैन शास्त्र ज्याला सर्वोच्च आध्यात्मिक सिद्धी असलेल्या आत्म्याच्या गर्भप्रवेशाची सूचना मानते अशी इतर दर्शने.

त्या बालकाच्या सुरुवातीच्या दिवसांपासूनच त्यांच्या दातांमध्ये एक असामान्य तेज होते; ते लहान फुलांनी जडवल्यासारखे चमकत असल्याचे सांगितले जाते. त्यावरूनच त्यांना पहिले नाव पुष्पदंत — फुलांसारखे दात असलेले — मिळाले. पण ते मोठे होत गेले तसतसे त्यांचे रूप नव्हे, तर त्यांचे आचरण अधिक आदर आकर्षित करू लागले. प्रत्येक कृतीत, दरबारात राजकुमार म्हणून असो किंवा नंतर भ्रमण करणारा तपस्वी म्हणून, त्यांनी इतके अढळ शिस्तीचे पालन केले, सम्यक् विचार आणि सम्यक् कृती यांच्याशी इतक्या अचूकपणे जुळलेले, की त्यांना दुसरे नावही चिकटले: सुविधिनाथ, सदाचाराचे स्वामी. विविध प्रदेशांतील जैन समुदायांनी एक किंवा दुसरे नाव पसंत करण्यास सुरुवात केली. आजही काही परंपरांमध्ये त्यांची पुष्पदंत म्हणून, तर इतरांमध्ये सुविधिनाथ म्हणून पूजा होते — एकाच आत्म्याची दोन नावे; एक त्यांच्या जन्माची खूण सन्मानित करणारे, तर दुसरे त्यांच्या जीवनाची ओळख असलेला सद्गुण सन्मानित करणारे.

त्यांच्या आधीच्या तीर्थंकरांप्रमाणे, सुव्यवस्थित राज्यही त्यांना कायमचे बांधून ठेवू शकले नाही. सुग्रीवाच्या पुत्राने आपले सिंहासन, राजवाडा आणि प्रत्येक गृहबंधन त्यागून तपस्व्याचा मार्ग स्वीकारला; दीर्घ उपवास, मौन आणि अखंड ध्यान सहन केले. या अविरत तपश्चर्येद्वारे त्यांनी आपल्या आत्म्याला झाकणारी कर्मे जाळली आणि केवलज्ञान प्राप्त केले — सर्वज्ञ ज्ञान, जे सर्व काळातील सर्व गोष्टी कोणत्याही अडथळ्याविना पाहते.

तीर्थंकर म्हणून पुष्पदंतांनी आपली उर्वरित वर्षे सम्यक् श्रद्धा, सम्यक् ज्ञान आणि सम्यक् चारित्र्य या मार्गाचा उपदेश करण्यात घालवली — त्यांच्या दुसऱ्या नावात सामावलेला तोच सद्गुण — आणि आपल्यानंतर शिकवण पुढे नेण्यासाठी गणधर, म्हणजे ज्येष्ठ शिष्य, एकत्र केले. अढळ शिस्तीने नियंत्रित आचरण हाही एक प्रकारचा प्रकाश आहे, हे त्यांनी आपल्या स्वतःच्या जीवनातून दाखवले — जन्मापासून ते धारण करत असल्याचे सांगितलेल्या तेजाइतकाच तो इतरांनाही स्पष्ट दिसणारा. पुष्पदंत हे नाव, ते कमावण्यापूर्वीच त्यांना दिलेल्या एका गोष्टीकडे निर्देश करत होते; सुविधिनाथ हे नाव पूर्णपणे दुसऱ्याच गोष्टीकडे निर्देश करत होते: वर्षानुवर्षे, हेतुपुरस्सर, अशा निवडींद्वारे घडवलेला एक गुण, ज्या कोणत्याही बालकाच्या दातांना आधीच अंदाज करता आल्या नसत्या. जैन गुरू हे विरोधाभास अनेकदा थेट स्पष्ट करतात: एखादा आत्मा त्याने कमावलेली नसलेली सौंदर्य किंवा भाग्य घेऊन येऊ शकतो; पण मोक्षासाठी खरोखर महत्त्वाचे असलेले खोल नाव हे नेहमीच असे असते जे जीवनाला सातत्यपूर्ण सम्यक् आचरणाद्वारे स्वतः कमवावे लागते.

तीर्थंकरांच्या रांगेत पुष्पदंतांचे स्थान शांततेसाठी स्मरणात असलेल्या चंद्रप्रभांच्या — चंद्रासारख्या तेजस्वी आठव्या तीर्थंकरांच्या — थेट नंतर येते. ते दहावे तीर्थंकर शीतलनाथांच्या थेट आधी उभे राहतात. चंद्रप्रभांचे प्रतीकत्व शांततेवर केंद्रित होते, तर पुष्पदंतांचे प्रतीकत्व एकाच सद्गुणाला दोन भिन्न नावांद्वारे व्यक्त झालेल्या शिस्तीवर केंद्रित आहे; हा क्रम एकाच गंतव्याकडे जाणाऱ्या मार्गांची हेतुपूर्वक विविधता दर्शवतो, प्रत्येक तीर्थंकर एकाच मुक्तीचा वेगळा पैलू अधोरेखित करतो, जेणेकरून साधकाला जो गुण सर्वात सुलभ वाटेल — संयम, शिस्त किंवा इतर कोणताही — त्याद्वारे मार्गाच्या शेवटी पोहोचलेल्या कोणीतरी तो आधीच आदर्शरूपाने दाखवलेला असेल.

हा द्वैतभाव एका साध्या मूळ कथेवर नंतर चढवलेला गोंधळ नाही. दोन्ही नावे जैन शास्त्रपरंपरेतच आढळतात — वेगवेगळ्या ग्रंथांत आणि वेगवेगळ्या प्रादेशिक संग्रहांत वापरलेली — आणि त्यांपैकी कोणतेही दुसऱ्यापेक्षा अधिक प्रमाण मानले गेले नाही. त्यांच्या सन्मानार्थ रचलेली स्तवने आणि भक्तिगीते कधी सुविधिनाथांचे, तर कधी पुष्पदंतांचे आवाहन करून सुरू होतात. भारताच्या विविध भागांतील मंदिरांमध्ये फिरणारा भाविक दोन्ही नावे पाहू शकतो, एका नावाने दुसऱ्याची जागा घेतली आहे असे कोणीही न सांगता. एकाच तीर्थंकरासाठी दोन नावांचे हे सहज सहअस्तित्व, जैन परंपरेतील इतरत्रच्या वादांशी विपरीत आहे — उदाहरणार्थ श्वेतांबर आणि दिगंबर परंपरांमधील मल्लिनाथांच्या लिंगाबाबतचा वाद — जिथे भिन्न वृत्तांत एकाच व्यक्तीचे दोन कोन सांगण्याऐवजी खरोखर एकमेकांशी संघर्ष करतात.

जैन प्रतिमाशास्त्रात त्यांचे स्मरण मकर — मगर — या लांछनाने आणि शुद्ध शुभ्र वर्णाने होते; आणि या युगातील बहुतेक तीर्थंकरांप्रमाणे, सम्मेद शिखराच्या पवित्र शिखरांवर त्यांना अंतिम मुक्ती प्राप्त झाली असे मानले जाते. आजही मंदिरे आणि भक्तिसाहित्य त्यांची दोन्ही नावे एकमेकांऐवजी वापरत आहेत. ही प्रथा जैन परंपरा ते कोण होते याबाबतची अनिश्चितता म्हणून नव्हे, तर एका जीवनाला त्याविषयीच्या एकापेक्षा अधिक खऱ्या गोष्टींद्वारे योग्यरीत्या ओळखता येते, याची आठवण म्हणून पाहते.