ସୋନାଗିରି

ଜୈନ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳରେ, ସୋନାଗିରି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମୁକ୍ତିର ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଶକ୍ତି ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଭାବେ ପୂଜିତ। ପ୍ରାଚୀନ ଜୈନ ପରମ୍ପରା ଲେଖେ ଯେ ଅଷ୍ଟମ ତୀର୍ଥଙ୍କର ଭଗବାନ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭଙ୍କ ସମୟରେ ରାଜକୁମାର ନଙ୍ଗ ଅନଙ୍ଗ କୁମାର ପାଞ୍ଚ ଏବଂ ଅଧ କୋଟି ତପସ୍ୱୀ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ସହ ଏଠାରେ ନିରୁପାଧି ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ପରମ୍ପରା ଆହୁରି କହେ ଯେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭଙ୍କ ସମବସରଣ, ଅର୍ଥାତ୍ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ସଭା, ଏହି ପର୍ବତରେ ସତର ଥର ସମବେତ ହୋଇଥିଲା। ଦିଗମ୍ବର ପରମ୍ପରାରେ, ଜୈନ ଧର୍ମର ଦୁଇ ପ୍ରମୁଖ ଶାଖାର ମଧ୍ୟରୁ ଏକ, ଏତେ ବାରମ୍ବାର ପବିତ୍ରୀକରଣର ସ୍ମୃତି ଅତି କମ୍ ସ୍ଥାନରେ ରହିଛି। ପ୍ରାକୃତ ନିର୍ବାଣ କାଣ୍ଡ, ଯାହା ଜୈନ ମୋକ୍ଷ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରେ, ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭଙ୍କ ସମେତ ବିଂଶ ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ନିର୍ବାଣ ସମ୍ମେଦ ଶିଖରରେ ସ୍ଥାପନ କରେ (ଶ୍ଳୋକ 2); ସୋନାଗିରି ପରମ୍ପରା ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, ଯାହା ଏହି ଯୁଗର ଅନେକ ତପସ୍ୱୀ ଏହି ପର୍ବତରେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ ବୋଲି ମନେ କରେ।

ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ନୀଳ ଆକାଶ ବିରୁଦ୍ଧରେ ଉଠିଥିବା ମନ୍ଦିର ଚୂଡ଼ା ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମା, ସିଦ୍ଧର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗମନକୁ ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ। ସେମାନେ ସିଦ୍ଧଶିଳା, ଅର୍ଥାତ୍ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲୋକ, ଆଡ଼କୁ ସଙ୍କେତ କରନ୍ତି। ଦିଗମ୍ବର ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ପର୍ବତ ପାଦଦେଶରୁ କେବଳ ଏହି ଦିଗନ୍ତ ଦେଖିବା ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଦର୍ଶନ କାର୍ଯ୍ୟ, ଚଢ଼ା ଆରମ୍ଭ ହେବା ବହୁ ପୂର୍ବରୁ। ସୋନାଗିରି ନାମ, ଅର୍ଥାତ୍ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଖର, ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ତାର ଧଳା ଚୂଡ଼ା ସକାଳ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧରି ଭୋର ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଶିଖରକୁ କୋମଳ ସୁନେଲି କରିବା ଢଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ।

ସୋନାଗିରି ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶରେ ଦାତିଯା ନିକଟ ଉଠିଛି, ଗ୍ୱାଲିୟର-ଝାନ୍ସି ରାସ୍ତାରେ ଗ୍ୱାଲିୟରରୁ ପ୍ରାୟ 65 କିଲୋମିଟର ଦୂରରେ। ସୋନାଗିରି ରେଳ ଷ୍ଟେସନ, ଆଗ୍ରା-ଝାନ୍ସି ଲାଇନରେ, ସିଧାସଳଖ ଏହାକୁ ସେବା କରେ, ଏହି ସୁବିଧା ଶହ ବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ଧରି ପର୍ବତକୁ ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଗମ କରିଛି। ଏହାର ଢାଳ ଉପର ବର୍ତ୍ତମାନର ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ମୁଖ୍ୟତଃ 9ମ ଶତାବ୍ଦୀ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ। ପର୍ବତର ପବିତ୍ରତା ଆହୁରି ପଛକୁ ଯାଏ: ପର୍ବତ ଗାତ୍ରରେ ସିଧା ଖୋଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭଙ୍କ ଏକ ପ୍ରସ୍ତର-ଖୋଦିତ ପ୍ରତିମା ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା 5ମ କିମ୍ବା 6ଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ ଖ୍ରୀ.ଅ.ର ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ଅଧିକାଂଶ ସ୍ଥାୟୀ ଦେବାଳୟ ନିର୍ମାଣ ହେବା ବହୁ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବରୁ ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ଶିଖରକୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ଆଧୁନିକ ସମୟରେ ସ୍ଥାନର ଗୁରୁତ୍ୱ ଏହାର ଦର୍ଶକ ତାଲିକାରେ ପ୍ରତିଫଳିତ, ଯେଉଁଥିରେ ବିଦେଶୀ ରାଷ୍ଟ୍ରପ୍ରଧାନମାନେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଦିଗମ୍ବର ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ସ୍ଥିର ପ୍ରବାହ ଚାଲେ, ଯେଉଁମାନେ କେବେ ବି ଏହାକୁ ଚଢ଼ିବା ବନ୍ଦ କରିନାହାନ୍ତି।

ପର୍ବତ ଓ ଗ୍ରାମ ମିଶି ସୋନାଗିରିରେ ମୋଟ 103ଟି ମନ୍ଦିର ରହିଛି। ସତୁରି ସାତଟି ଆରୋହଣ ପଥ ଓ ଶିଖର ପାଖରେ ଗୁଚ୍ଛବଦ୍ଧ, ଏବଂ ଆହୁରି ଛବିଶଟି ପର୍ବତ ପାଦଦେଶରେ ଗ୍ରାମରେ ଠିଆ ହୋଇଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଧଳା ରଙ୍ଗରେ ରଞ୍ଜିତ ଏବଂ ନିଜର ଉଦୟମାନ ଶିଖର ସହିତ ମୁକୁଟିତ, ତେଣୁ ଦୂରରୁ ସମଗ୍ର ପର୍ବତ ଶିଖର ଏକ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଚୂଡ଼ା ମୁକୁଟ ଭାବେ ପଢ଼ାଯାଏ। ଏହି ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଛନ୍ଦ ଇଚ୍ଛାକୃତ। କୌଣସି ଏକକ ମନ୍ଦିର ଆକାଶରେଖାରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପାଏ ନାହିଁ, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମାର ସମାନ ମୂଲ୍ୟ ଉପରେ ଦିଗମ୍ବର ଗୁରୁତ୍ୱ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ, କୌଣସି ଏକ ଦେବାଳୟର ମହିମା ଉପରେ ନୁହେଁ। ପର୍ବତର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଥିବା କୁନ୍ଦକୁନ୍ଦ ଗୁମ୍ଫା ଦିଗମ୍ବର ପରମ୍ପରାରେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରଦ୍ଧେୟ ଶିକ୍ଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ କୁନ୍ଦକୁନ୍ଦଙ୍କ ସ୍ମୃତି ସଂରକ୍ଷଣ କରେ। ଶିଖରକୁ ଯାଉଥିବା ପଥରେ ଯାତ୍ରୀମାନେ ଏଠାରେ ନୀରବ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଏବେ ବି ରହନ୍ତି।

ପର୍ବତର ତପସ୍ୟା ଚରିତ୍ର ଅନୁସାରେ, ଯାତ୍ରୀମାନେ ଗଭୀର ନୀରବତା ଓ ଶାରୀରିକ କଠୋରତା ସହ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି:

• •
  ଭକ୍ତମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରାନାଇଟ ପଥର ତପ୍ତ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଭୋରରେ ଧଳା ପ୍ରସ୍ତର ପଥ ଦେଇ ଖାଲି ପାଦରେ ଚଢ଼ନ୍ତି।
• •
  ଧଳା ପରିଧାନରେ କିମ୍ବା ଦିଗମ୍ବର ନଗ୍ନ ସରଳତାରେ ତପସ୍ୱୀମାନେ ପଥ ପାର୍ଶ୍ୱର ପ୍ରସ୍ତର ଆଚ୍ଛାଦନ ତଳେ ନୀରବ କାୟୋତ୍ସର୍ଗ ଧ୍ୟାନରେ ବସନ୍ତି।
• •
  ଯାତ୍ରୀମାନେ ଉପରକୁ ଚଢ଼ିବାବେଳେ ଶାନ୍ତ ଉପତ୍ୟକା ଉପରେ ଭକ୍ତାମର ସ୍ତୋତ୍ରର ପାଠ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ।
• •
  କେତେକ ବରିଷ୍ଠ ତପସ୍ୱୀ, ଦୀର୍ଘ ସନ୍ୟାସ ଜୀବନର ଅନ୍ତିମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ଏଠାରେ ସଲ୍ଲେଖନା ପାଳନ କରନ୍ତି। ଏହା ଜୈନ ବ୍ରତ, ଯେଉଁଥିରେ ଜଣେ ଗୁରୁଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ କ୍ରମଶଃ ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଜୀବନର ଶେଷରେ ଅନ୍ତିମ ଅନାସକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, କଦାପି ସାଧାରଣ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଅଭ୍ୟାସ ଭାବେ ନୁହେଁ।

ଆରୋହଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ଯାତ୍ରୀମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ ଅବତରଣ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ମନ୍ଦିର 57ରେ ଏହି ଶ୍ଳୋକ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ରୁହନ୍ତି, ଅସଂଖ୍ୟ ପିଢ଼ି ଯେପରି ଏହାକୁ ସମାପ୍ତ କରିଆସିଛନ୍ତି ସେହିପରି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ସମାପନ କରନ୍ତି।

ଭଗବାନ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭଙ୍କ ପ୍ରଶଂସାରେ ପାରମ୍ପରିକ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଳୋକ: