સોનાગિરિ

જૈન પવિત્ર ભૂગોળમાં સોનાગિરિને આધ્યાત્મિક મુક્તિનો અખંડ શક્તિ-ભંવર તરીકે પૂજવામાં આવે છે. પ્રાચીન જૈન પરંપરા નોંધે છે કે આઠમા તીર્થંકર ભગવાન ચંદ્રપ્રભના કાળમાં રાજકુમાર નંગ અનંગ કુમારે અહીં સાડા પાંચ કરોડ તપસ્વી શિષ્યો સાથે, નિરપેક્ષ મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો. પરંપરા વધુમાં માને છે કે ચંદ્રપ્રભનું સમવસરણ, એટલે દિવ્ય ઉપદેશ-સભા, આ ટેકરી પર સત્તર વાર ભરાયું. જૈન ધર્મની બે મુખ્ય શાખાઓમાંની એક દિગંબર સ્મૃતિમાં આટલી વાર પવિત્ર થયેલાં સ્થળો ભાગ્યે જ છે. પ્રાકૃત નિર્વાણ કાંડ, જે જૈન મુક્તિ-સ્થળોની યાદી આપે છે, વીસ તીર્થંકરોનાં નિર્વાણ, જેમાં ચંદ્રપ્રભનો પણ સમાવેશ છે, સમ્મેદ શિખર પર મૂકે છે (ગાથા ૨); સોનાગિરિની પરંપરા જુદી છે, અને માને છે કે તેમના યુગના ઘણા તપસ્વીઓએ આ ટેકરી પર મુક્તિ મેળવી.

ખડકાળ ધાર ઉપર ભૂરા આકાશ સામે ઊગતાં મંદિર-શિખરો મુક્ત આત્મા, સિદ્ધના ઊર્ધ્વગમનનું પ્રતીક છે. તેઓ અસ્તિત્વના સર્વોચ્ચ લોક, સિદ્ધશિલા તરફ નિર્દેશ કરે છે. દિગંબર યાત્રિકો માટે ટેકરીના તળિયેથી આ ક્ષિતિજરેખા જોવી એ ચઢાણ શરૂ થયા પહેલાં જ પોતે દર્શનનું કાર્ય છે. સોનાગિરિ નામ, એટલે સુવર્ણ શિખર, પરંપરાગત રીતે તેના સફેદ-ધોળેલા શિખરો સવારના અને સાંજના સૂર્યને જે રીતે પકડે છે તેના પરથી સમજાવાય છે, જેથી પરોઢે અને સાંજે ધાર કોમળ સોનેરી બની જાય છે.

સોનાગિરિ મધ્ય પ્રદેશમાં દતિયા નજીક ઊગે છે, ગ્વાલિયર-ઝાંસી માર્ગ પર ગ્વાલિયરથી લગભગ ૬૫ કિલોમીટર દૂર. આગ્રા-ઝાંસી લાઇન પરનું સોનાગિરિ રેલ્વે સ્ટેશન તેને સીધું સેવા આપે છે, જે સુવિધાએ આ ટેકરીને સવા સો વર્ષથી વધુ સમયથી યાત્રિકો માટે સુલભ બનાવી છે. તેના ઢોળાવો પર આજે જોવા મળતાં મંદિરો મોટાભાગે ૯મી સદીથી અથવા તે પછીનાં છે. ટેકરીની પવિત્રતા તેનાથી પણ પાછળ જાય છે: ટેકરીમાં સીધી કોતરાયેલી ચંદ્રપ્રભની ખડક-મૂર્તિ વિદ્વાનો ૫મી કે ૬ઠ્ઠી સદી ઈસ્વીની ગણે છે. મોટાભાગનાં હાલનાં દેવાલયો બંધાયાં તે પહેલાં ભક્તો સદીઓથી આ ધારની પૂજા કરી રહ્યા હતા. આધુનિક સમયમાં આ સ્થળનું મહત્ત્વ તેની મુલાકાતીઓની યાદીમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે, જેમાં વિદેશી રાષ્ટ્રપ્રમુખોનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેમની સાથે દિગંબર યાત્રિકોનો સતત પ્રવાહ ચાલે છે, જેઓ તેના પર ચઢવાનું ક્યારેય બંધ કરતા નથી.

ટેકરી અને ગામ મળીને સોનાગિરિ કુલ ૧૦૩ મંદિરો ધરાવે છે. તેમાંથી સિત્તેર-સાત ચઢાણના માર્ગ અને શિખર પર ગુચ્છ બનાવે છે, અને છવ્વીસ વધુ ગામમાં ટેકરીની તળેટીમાં ઊભાં છે. દરેક સફેદ રંગથી રંગેલું છે અને પોતાના ઊંચા શિખર-મુગટથી શોભે છે, જેથી દૂરથી આખી ધાર શિખરોના એક સળંગ મુગટ જેવી દેખાય છે. આ સ્થાપત્ય-લય હેતુપૂર્વકનો છે. કોઈ એક મંદિર ક્ષિતિજ પર પ્રભુત્વ ધરાવતું નથી, જે દિગંબર ભારને અનુરૂપ છે: કોઈ એક દેવાલયના મહિમા કરતાં દરેક મુક્ત આત્માનું સમાન મૂલ્ય. ટેકરીમાં અર્ધે રસ્તે આવેલી કુંદકુંદ ગુફા આદરણીય આચાર્ય કુંદકુંદની સ્મૃતિ સાચવે છે, જેઓ દિગંબર પરંપરાના સૌથી આદરણીય શિક્ષકોમાં છે. શિખર તરફ જતાં યાત્રિકો આજે પણ ત્યાં શાંત અભ્યાસ માટે થોભે છે.

ટેકરીના તપસ્વી સ્વભાવને અનુરૂપ યાત્રિકો ઊંડા મૌન અને શારીરિક તપમાં યાત્રા કરે છે:

• •
  ભક્તો સવારે વહેલા, સૂર્ય ગ્રેનાઈટ ખડકોને તપાવે તે પહેલાં, સફેદ પથ્થરના માર્ગો પર ખુલ્લા પગે ચઢે છે.
• •
  સફેદ વસ્ત્રધારી સાધુઓ, અથવા દિગંબર નિર્વસ્ત્ર સાદગીમાં, માર્ગ પરના ખડકાળ ઓટલા નીચે શાંત કાયોત્સર્ગ ધ્યાનમાં બેસે છે.
• •
  ચઢાણ કરતાં યાત્રિકો સાથે શાંત ખીણમાં ભક્તામર સ્તોત્રનો પાઠ ગુંજે છે.
• •
  કેટલાક વરિષ્ઠ સાધુઓ, લાંબા સાધુજીવનના અંતિમ તબક્કે, અહીં સલ્લેખના પાળે છે. આ જૈન વ્રત છે, જેમાં ગુરુના માર્ગદર્શન હેઠળ ક્રમશઃ આહારનો ત્યાગ કરાય છે, અને તે માત્ર જીવનના અંતે અંતિમ અનાસક્તિના કાર્ય તરીકે કરાય છે, સામાન્ય તીર્થયાત્રાના આચાર તરીકે ક્યારેય નહીં.

ચઢાણ પૂર્ણ કરનાર યાત્રિકો પરંપરાગત રીતે ઉતરાણ શરૂ કરતાં પહેલાં મંદિર ૫૭ ખાતે થોભીને આ શ્લોક અર્પે છે, અને અસંખ્ય પેઢીઓ જે રીતે યાત્રા પૂર્ણ કરતી આવી છે તે જ રીતે પૂર્ણ કરે છે.

ભગવાન ચંદ્રપ્રભની સ્તુતિમાં પરંપરાગત સંસ્કૃત શ્લોક: