ଶିଖ ଧର୍ମର ପଞ୍ଚ ତଖତ

ପଞ୍ଚ ତଖତ, ଅର୍ଥାତ୍ ପାଞ୍ଚଟି ସିଂହାସନ, ସେହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁଠାରୁ ଶିଖ ପନ୍ଥର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଓ ଲୌକିକ କ୍ଷମତା ପରିଚାଳିତ ହୁଏ। “ତଖତ” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ସିଂହାସନ, ଏବଂ ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ମୀରୀ-ପୀରୀ ନୀତିକୁ ଆଗକୁ ନେଇଯାଏ; ଅର୍ଥାତ୍ ଲୌକିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ମିଳନ। ଏହି ନୀତିକୁ ପ୍ରଥମେ ଭୌତିକ ରୂପ ଦେଇଥିଲେ ଅମୃତସରରେ ଗୁରୁ ହରଗୋବିନ୍ଦ ଜୀ।

୧୬୦୬ ମସିହା ଜୁନ୍ ମାସରେ, ଷଷ୍ଠ ଶିଖ ଗୁରୁ, ଗୁରୁ ହରଗୋବିନ୍ଦ ଜୀ, ଶ୍ରୀ ହରମନ୍ଦିର ସାହିବ ଠାରୁ ସିଧାସଳଖ ସାମ୍ନାରେ ଶ୍ରୀ ଅକାଲ ତଖତ ସାହିବର ଭିତ୍ତିପ୍ରସ୍ତର ସ୍ଥାପନ କଲେ। ହରମନ୍ଦିର ସାହିବ ଶାନ୍ତ ଉପାସନା, ଭକ୍ତିଗୀତ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନମ୍ରତାର ପ୍ରତୀକ ଥିଲା, ତେବେ ଅକାଲ ତଖତ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱର ପ୍ରତୀକ ଥିଲା: ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା, ନ୍ୟାୟ ପ୍ରଦାନ କରିବା, ଏବଂ ଜଗତଠାରୁ ଦୂରେଇ ନ ଯାଇ ତା ମଧ୍ୟରେ ସକ୍ରିୟ ରହିବାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଏହି ଭାବ ଦୃଶ୍ୟମାନ କରିବାକୁ ଗୁରୁ ହରଗୋବିନ୍ଦ ଜୀ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଗଦ୍ଦୀ ଅଭିଷେକ ସମୟରେ ଦୁଇଟି ଖଡ୍ଗ ଧାରଣ କରିଥିଲେ: ଗୋଟିଏ ମୀରୀ ପାଇଁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଲୌକିକ କ୍ଷମତା ପାଇଁ, ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି ପୀରୀ ପାଇଁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କ୍ଷମତା ପାଇଁ। ସେହିଦିନଠାରୁ ଅକାଲ ତଖତ ଏହି ଦ୍ୱୈତ ଦାୟିତ୍ୱ ବହନ କରି ପନ୍ଥର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିଷ୍ପତ୍ତି-ପୀଠ ଭାବେ ରହି ଆସିଛି।

ଚମକୌର ଓ ଆନନ୍ଦପୁର ସାହିବରେ ହୋଇଥିବା କ୍ଷତି ପରେ ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ସିଂହ ଜୀ ଦମଦମା ସାହିବରେ କିଛିକାଳ ଅତିବାହିତ କଲେ। ସେଠାରେ ସେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁତ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ କଲେ: ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ଗ୍ରନ୍ଥ ସ୍ମୃତିରୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଭାଇ ମଣି ସିଂହଙ୍କୁ ଲେଖିବାକୁ କହିଲେ; ଏହିପରି ପ୍ରାମାଣିକ ସଂସ୍କରଣ ଗଠିତ ହେଲା, ଯାହା ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବ ହେଲା। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଗୁରୁ କି କାଶୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ଗୁରୁଙ୍କ ନିଜ କାଶୀ ନାମ ମିଳିଲା; ପବିତ୍ର ବିଦ୍ୟାନଗରୀ ସହ ସମମର୍ଯ୍ୟାଦା ଥିବା ଶିକ୍ଷାକେନ୍ଦ୍ର। ପଞ୍ଚମ ତଖତ ଭାବେ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ସ୍ୱୀକୃତି ୧୯୬୬ରେ ମାତ୍ର ମିଳିଲା; ଯଦିଓ ସେ ସ୍ୱୀକୃତି ପୂର୍ବରୁ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଶିଖ ସ୍ମୃତିରେ ସେହି ସ୍ଥାନ ଏହି ଗୌରବ ବହନ କରିଥିଲା।

୧୬୯୯ ବୈଶାଖୀରେ, ଆଜିର ଆନନ୍ଦପୁର ସାହିବର ତଖତ ଶ୍ରୀ କେଶଗଡ଼ ସାହିବରେ, ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ସିଂହ ଜୀ ଏକତ୍ରିତ ଶିଖମାନଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସର ଏକ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ସେ ପ୍ରଥମ ପଞ୍ଚ ପ୍ୟାରାଙ୍କୁ ଅମୃତ ଦେଲେ ଏବଂ ବାଣ୍ଟିହୋଇଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଓ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ହୋଇଥିବା ସମାନମାନଙ୍କର ଶୃଙ୍ଖଳିତ ସମୁଦାୟ ଭାବେ ଖାଲସାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଏହି ତଖତ ସେହି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସହ ଜଡ଼ିତ ଅବଶେଷ ସଂରକ୍ଷଣ କରେ, ଏବଂ ଖାଲସାର ଜନ୍ମ ସହ ସର୍ବାଧିକ ସଂଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନ ଭାବେ ରହିଥାଏ।

୧୭୦୮ରେ ଗୋଦାବରୀ କୂଳର ହଜୂର ସାହିବରେ, ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ନିକଟରେ, ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ସିଂହ ଜୀ ଜୀବିତ ଗୁରୁଙ୍କ ପରମ୍ପରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ। ଶାଶ୍ୱତ ଗୁରୁତ୍ୱ ସେ ଗୁରୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ସାହିବରେ ହିଁ ସ୍ଥାପିତ କଲେ; ଏହିପରି ମାନବ ଗୁରୁଙ୍କ ଧାରା ସମାପ୍ତ କରି ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ପନ୍ଥର ସ୍ଥାୟୀ ଓ ଅନ୍ତିମ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କ୍ଷମତା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।

ଅକାଲ ତଖତ କେବେ ବି କେବଳ ଏକ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥାନ ନଥିଲା। ଆଚରଣ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣ ବିଷୟରେ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଶିଖ ସମୁଦାୟକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ପନ୍ଥର ବରିଷ୍ଠ ରକ୍ଷକମାନେ ହୁକମନାମା, ଅର୍ଥାତ୍ ଆଦେଶ, ଜାରି କରୁଥିବା ଆସନ ଏହା ଏବେ ବି ଅଟେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ତଖତରେ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେଶରେ ଥିବା ଶିଖମାନେ ଏହାର ଘୋଷଣାକୁ ସେହି ଏକା ଗୁରୁତ୍ୱ ସହ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି ଯାହା ଗୁରୁ ହରଗୋବିନ୍ଦ ଜୀ ପ୍ରଥମ ଥର ଏହାକୁ ଶ୍ରୀ ହରମନ୍ଦିର ସାହିବ ଆଡ଼କୁ ମୋଡ଼ିବା ସମୟରେ ଇଚ୍ଛା କରିଥିଲେ: ଭକ୍ତି ଓ ନ୍ୟାୟ କେବେ ବି ଅଲଗା ରଖିବାର ନଥିଲା।

ତଖତ ଶ୍ରୀ ପଟନା ସାହିବ ସେହି ଘରର ସ୍ଥାନରେ ଛିଡ଼ା ହୋଇଛି ଯେଉଁଠାରେ ଗୁରୁ ଗୋବିନ୍ଦ ସିଂହ ଜୀ ତାଙ୍କ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଶୈଶବ ବର୍ଷ କଟାଇଥିଲେ; ପରେ ପରିବାର ଉତ୍ତରକୁ ଆନନ୍ଦପୁର ସାହିବ ଚାଲିଗଲା। ଏହା ସେହି ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକର ଅବଶେଷ ଏବଂ ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେଉଥିବା ମାତା ଗୁଜରୀ ଜୀଙ୍କ ସ୍ନେହର ସ୍ମୃତି ସଂରକ୍ଷଣ କରେ। ପାଞ୍ଚ ତଖତ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ସେହି ଯାହା କୌଣସି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଘଟଣା କିମ୍ବା ଅନ୍ତିମ କାର୍ଯ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା ଗୁରୁଙ୍କ ନିଜ ଶୈଶବ ସହ ସର୍ବାଧିକ ଘନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ସମାନ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପନ୍ଥର ସ୍ମୃତିରେ ଏହା ଏକ ଶାନ୍ତ, ଅଧିକ ଗୃହକେନ୍ଦ୍ରିକ ସ୍ଥାନ ଧାରଣ କରେ।

ପାଞ୍ଚ ତଖତ ସେମାନଙ୍କ ଭିନ୍ନ ଇତିହାସ ସତ୍ତ୍ୱେ ଏକ ଭକ୍ତିମୟ ଜୀବନର ସମାନ ଛନ୍ଦ ବଜାୟ ରଖନ୍ତି: ସକାଳୁ ସନ୍ଧ୍ୟାର ସୁଖାସନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିରତ ଗୁରବାଣୀ କୀର୍ତ୍ତନ; ଜାତି, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ପୃଷ୍ଠଭୂମିର ଭେଦ ବିନା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦର୍ଶନାର୍ଥୀଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଉଥିବା ମାଗଣା ସାମୂହିକ ରୋଷେଇଘର (ଲଙ୍ଗର); ଏବଂ ଗୁରୁମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ଐତିହାସିକ ଅସ୍ତ୍ର, ହସ୍ତଲିଖିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି ଓ ଅବଶେଷର ସଂରକ୍ଷଣ। ଜୀବନକାଳରେ ସମସ୍ତ ପାଞ୍ଚଟି ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ସେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିକ୍ରମାକୁ ହିଁ ଭକ୍ତିର ଏକ ଚିହ୍ନ ବୋଲି ଗଣନ୍ତି; ଗୋଟିଏ ଯାତ୍ରାରେ ଗୁରୁମାନଙ୍କର ନିଜ ଇତିହାସର ବୃହତ୍ତର ବୃତ୍ତକୁ ଏହା ଅନୁସରଣ କରେ।