पद्यानि
आत्मानं चेत्प्रियं जानीयाद् रक्षेदेनं सुरक्षितम्। त्रयाणामन्यतरं यामं प्रतिजागृयात् पण्डितः॥
श्लोकः 1
आत्मानमेव प्रथमं प्रतिरूपे निवेशयेत्। अथान्यमनुशासीत न क्लिश्येत पण्डितः॥
श्लोकः 2
आत्मानं चेत् तथा कुर्याद्यथान्यमनुशास्ति। सुदान्तो बत दमयेदात्मा हि किल दुर्दमः॥
श्लोकः 3
आत्मा ह्यात्मनो नाथो को हि नाथो परः स्यात्। आत्मना हि सुदान्तेन नाथं लभते दुर्लभम्॥
श्लोकः 4
आत्मनैव कृतं पापमात्मजमात्मसम्भवम्। अभिमथ्नाति दुर्मेधसं वज्रमिवाश्ममयं मणिम्॥
श्लोकः 5
यस्यात्यन्तदौःशील्यं मालुवा शालमिवोत्ततम्। करोति स तथात्मानं यथा तमिच्छति द्विट्॥
श्लोकः 6
सुकराण्यसाधूनि आत्मनोऽहितानि च। यद्वै हितं च साधु च तद्वै परमदुष्करम्॥
श्लोकः 7
यः शासनमर्हतामार्याणां धर्मजीविनाम्। प्रतिक्क्रोशति दुर्मेधा दृष्टिं निश्राय पापिकाम्। फलानि कण्टकस्येव आत्मघाताय फलति॥
श्लोकः 8
आत्मनैव कृतं पापमात्मना संक्लिश्यते। आत्मनाऽकृतं पापमात्मनैव विशुद्ध्यति। शुद्धिरशुद्धिः प्रत्यात्मं नान्योऽन्यं विशोधयेत्॥
श्लोकः 9
आत्मार्थं परार्थेन बहुनापि न हापयेत्। आत्मार्थमभिज्ञाय स्वदर्थप्रसृतः स्यात्॥
श्लोकः 10
पृष्ठभूमिः
एषोऽध्यायः पालिधम्मपदस्य (खुद्दकनिकाये, पालित्रिपिटके) अत्तवग्गः, गाथाः 157–166। सावत्थ्यां जेतवने उपदिष्टोऽयम् अत्तवग्गः तान् भिक्षून् गृहस्थांश्च सम्बोधयति ये स्वाध्यात्मिकस्खलनानि परेषु आरोपयितुं वा, परान् अतिमात्रम् उपदिशन्तः स्वध्यानं हातुं वा प्रलोभ्यन्ते। अट्ठकथाटीका प्रसिद्धं प्रसङ्गं लिखति: आयुष्मान् अत्तदत्थः, बुद्धः शीघ्रं परिनिब्बानं प्राप्स्यतीति श्रुत्वा, जनसमूहे रोदनं विहाय प्रथमम् अरहत्त्वं प्राप्तुं सङ्कल्पितवान् (गाथा 166); देवदत्तस्य च प्रसङ्गः, यस्य गाढद्वेषः फलितवंश इव स्वविनाशम् आनयत् (गाथा 164)।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
ज्ञातव्य-विशेषः
आत्मा स्वयं नाथः (गाथा १६०)
'आत्मा ह्यात्मनो नाथो को हि नाथः परः स्यात्'—जनः सत्यं स्वयं शरणः रक्षकः च अस्ति; अन्यः कः बाह्यः रक्षकः भवितुं शक्नुयात्? आत्मना सुदान्तेन, दुर्लभः शरणः लभ्यते।
प्रथमं आत्मनः सिद्धिः, तदा परेषां शिक्षणम् (गाथा १५८–१५९)
प्रथमं आत्मानं उचितमार्गे प्रतिष्ठापयेत्, तदा परान् उपदिशेत्। यदि आत्मा यथा परेषां शिक्षणं करोति तथैव आचरते, तर्हि सुदान्तः परेषाम् अपि नायकः भवितुं शक्नोति।
वज्रः पाषाणं भङ्क्तिं करोति (गाथा १६१)
स्वयं कृतं पापं, स्वयं जातं, स्वमनसा सृष्टं, दुर्मेधसं पापकारं भिन्दति यथा कठोरः वज्रः मणिं भिन्दति।
स्वीयः शुद्धि अशुद्धिः (गाथा १६५)
आत्मनैव पापं कृयते, आत्मना मलिनः भवति; आत्मनैव पापं वर्जयते, आत्मना विशुद्धः भवति। शुद्धि अशुद्धिः आत्मपरायणः; अन्यः अन्यं न विशोधयेत्।
आत्मार्थं परार्थं न हापयेत् (गाथा १६६)
परेषां कितनायाः सेवायाः कृते अपि स्वीयं आध्यात्मिकं जागरणं न उपेक्षयेत्। स्वीयं सर्वोच्चमर्थं बोधायाः, तत्रैव संनिबद्धः भवेत्।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता