बालवर्गे षोडश सारवन्तः गाथाः (60–75) संकलिताः सन्ति, येषु मूर्खस्य स्वभावः, अहङ्कारः, आत्मनाशी प्रवृत्तिश्च गहिरेण विवेच्यते। भगवान् बुद्धः प्रकाशयति यत् य: मूर्ख: स्वमूर्खतां जानाति, स तद्वर्णात: बुद्धिमान् एव भवति; परन्तु य: मूर्ख: आत्मानं बुद्धिमन्तं मन्यते, स वास्तवे परमः मूर्ख: भवति। चम्मचस्य जिह्वायाश्च रसाद्ग्रहणस्य दृष्टान्तेन सः बोधयति यत् सांसारिकलाभस्य पन्थाः अन्य:, निर्वाणपथश्च सर्वथा विपरीत: अस्ति।
पद्यानि
दीर्घा जाग्रतो रात्रिर्दीर्घं श्रान्तस्य योजनम्। दीर्घो बालानां संसारः सद्धर्ममविजानताम्॥
श्लोकः 1
चरंश्चेन्नाधिगच्छेत् श्रेयांसं सदृशमात्मनः। एकचर्यां दृढां कुर्यान्नास्ति बाले सहायता॥
श्लोकः 2
पुत्रा मे सन्ति धनं मेऽस्तीति बालो विहन्यते। आत्मा ह्यात्मनो नास्ति कुतः पुत्राः कुतो धनम्॥
श्लोकः 3
यो बालो मन्यते बाल्यं पण्डितो वापि तेन सः। बालश्च पण्डितमानी स वै बाल इति चोच्यते॥
श्लोकः 4
यावज्जीवमपि चेद्बालः पण्डितं पर्युपासते। न स धर्मं विजानाति दर्वी सूपरसं यथा॥
श्लोकः 5
मुहूर्तमपि चेद्विज्ञः पण्डितं पर्युपासते। क्षिप्रं धर्मं विजानाति जिह्वा सूपरसं यथा॥
श्लोकः 6
चरन्ति बाला दुर्मेधसो ह्यात्मनैव हि शत्रुवत्। कुर्वन्तः पापflake कर्म यद्भवति कटुकफलम्॥
श्लोकः 7
न तत्कर्म कृतं साधु यत्कृत्वा अनुतप्यते। यस्याश्रुमुखो रुदन् विपाकं प्रतिषेवते॥
श्लोकः 8
तच्च कर्म कृतं साधु यत्कृत्वा नानुताप्यते। यस्य प्रतीतस्सुमना विपाकं प्रतिषेवते॥
श्लोकः 9
मधुवन्मन्यते बालो यावत्पापं न पच्यते। यदा तु पच्यते पापमथ बालो दुःखं निगच्छति॥
श्लोकः 10
मासे मासे कुशाग्रेण बालो भुञ्जीत भोजनम्। न स संख्यातधर्माणां कलामर्घति षोडशीम्॥
श्लोकः 11
न हि पापं कृतं कर्म सद्यः क्षीरमिव मुच्यते। दहन्तं बालमन्वेति भस्मच्छन्न इव पावकः॥
श्लोकः 12
यावदेवानर्थाय ज्ञातिर्बालस्य जायते। हन्ति बालस्य शुक्लांशं मूर्धानमस्य विपातयन्॥
श्लोकः 13
असतीं भावनेच्छेच्च पुरष्कारं च भिक्षुषु। आवासेषु च ऐश्वर्यं पूजां परकुलेषु च॥
श्लोकः 14
मामेव कृतं मन्यन्तां गृहिप्रव्रजिता उभौ। मामेवातिवशाः स्युः कृत्याकृत्येषु कस्मिंश्चित्। इति बालस्य सङ्कल्प इच्छा मानश्च वर्धते॥
श्लोकः 15
अन्या हि लाभोपनिषा अन्या निर्वाणगामिनी। एवमेतदभिज्ञाय भिक्षुर्बुद्धस्य श्रावकः। सत्कारं नाभिनन्देत विवेकमनुबृंहयेत्॥
श्लोकः 16
पृष्ठभूमिः
अयं वर्गः पालिभाषायां निबद्धस्य धम्मपदस्य (खुद्दकनिकायः, पालित्रिपिटकम्) बालवग्गः, गाथाः 60–75। प्राचीनबौद्धधर्मे 'बाल' शब्देन आध्यात्मिकदृष्ट्या शिशुतुल्यं, मोहमग्नं, कर्मकारणतायाम् अजानन्तं चित्तं निर्दिश्यते। धम्मपदट्ठकथा तासां गाथानां नाटकीयान् ऐतिहासिकप्रसङ्गान् विशदयति: कोसलराजः पसेनदि परदारलोभेन निद्राहीनाः रात्रीः अनुभवन् (गाथा 60), कृषकः यस्य क्षेत्रे चौरैः मुद्राणां स्यूतः पातितः सन् मिथ्यादोषारोपम् अवाप, अहङ्कारी भिक्षुः उपनन्दः यश्चीवराणि सञ्चिन्वन्नपि अनासक्तिम् उपदिदेश।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
ज्ञातव्य-विशेषः
जागरणस्य दीर्घरात्रिः सं संसारः (षष्ठीगाथा)
जागरणे रात्रिः दीर्घा, श्रान्तस्य योजनं दीर्घम्। सद्धर्मं अविजानतां मूर्खानां सं संसारः दीर्घतमः सुदुःखप्रदश्च भवति।
चम्मचजिह्वास्य तुलनां (चतुःषष्ठि-पञ्चषष्ठिगाथे)
मूर्ख: यदि जीवनभर ज्ञानिसमीपे निवसेत्, तथापि रसं न ज्ञायते, यथा चम्मचः सूपरसं न जानाति; परन्तु बुद्धिमान् क्षणमात्रमपि ज्ञानिसमीपे वसेत्, तत्क्षणं धर्मः ज्ञायते, यथा जिह्वा सूपरसं तत्क्षणं जानाति।
'अयं पुत्रः, इयं धनमित्य् अहंकारः (द्विषष्ठिगाथा)
मूर्खः 'इदं मे पुत्रम्, इदं मे धनम्' इति सोचयन् आत्मानं पीडयति। यदा स्वयमेव आत्मनः नास्ति, कथं पुत्र: ? कथं धनम् ?
भस्मच्छन्नः पावकः (एकसप्ततिगाथा)
कृतं पापं सद्यो दुग्धं इव न परिणमति। भस्मच्छन्नः पावकः इव तन्मूर्खं अनुगच्छति दहन्।
द्वे विपरीते मार्गे (पञ्चसप्ततिगाथा)
लाभसत्कारपन्थाः अन्य:, निर्वाणपन्थाः विपरीत:। बुद्धशिष्य: भिक्षु: एतद् विविद्य लाभस्य न स्पृहयति, विविके: अभिवर्धनं करोति।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता