पद्यानि
235. पाण्डुपलाश इवेदानीमसि, यमपुरुषाश्च त्वामुपस्थिताः। उद्योगमुखे च तिष्ठसि, पाथेयमपि ते न विद्यते॥
श्लोकः 1
236. स कुरु द्वीपमात्मनः, क्षिप्रं व्यायच्छ पण्डितो भव। निर्द्धान्तमलोऽनङ्गणः, दिव्यामार्यभूमिमुपैष्यसि॥
श्लोकः 2
237. उपनीतवयाश्चेदानीमसि, संप्रयातोऽसि यमस्य सन्तिके। वासोऽपि नास्त्यन्तरा, पाथेयमपि ते न विद्यते॥
श्लोकः 3
२३८. तस्मादात्मनः द्वीपं कुरु, शीघ्रं यत्न कुरु, पण्डितो भव। मलेभ्यः मुक्तः, निष्कलङ्कः, पुनः जन्मजरं न प्राप्स्यसि॥
श्लोकः 4
239. आनुपूर्वेण मेधावी, स्तोकं स्तोकं क्षणे क्षणे। कर्म्मारो रजतस्येव, निर्द्धमेन्मलमात्मनः॥
श्लोकः 5
240. अयस एव मलं समुत्थितं, तदुत्थाय तमेव खादति। एवमतिधौनचारिणं, स्वानि कर्म्माणि नयन्ति दुर्गतिम्॥
श्लोकः 6
241. अस्स्वाध्यायमला मन्त्राः, अनुत्थानमला गृहाः। मलं वर्णस्य कौसीद्यं, प्रमादो रक्षतो मलम्॥
श्लोकः 7
242. मलः स्त्रिया दुश्चरितं, मात्सर्यं ददतो मलम्। मला वै पापका धर्माः, अस्मिंल्लोके परस्मिंश्च॥
श्लोकः 8
243. ततो मलात् मलतरम्, अविद्या परमं मलम्। एतं मलं प्रहायेह, निर्मला भवत भिक्षवः॥
श्लोकः 9
244. सुजीवमह्रीकेन, काकशूरेण ध्वंसिना। प्रस्कन्दिना प्रगल्भेन, संक्लिष्टेन च जीवितम्॥
श्लोकः 10
245. ह्रीमता तु दुर्जीवं, नित्यं शुचिगवेषिणा। अलीनेनाप्रगल्भेन, शुद्धाजीवेन पश्यता॥
श्लोकः 11
246. यः प्राणमतिपातयति, मृषावादं च भाषते। लोकेऽदत्तमादत्ते, परदारं च गच्छति॥
श्लोकः 12
247. सुरामेरयपानं च, यो नरोऽनुयुनक्ति च। इहैवैष लोके, मूलं खनत्यात्मनः॥
श्लोकः 13
248. एवं भो पुरुष जानीहि, पापधर्मा असंयताः। मा त्वां लोभोऽधर्मश्च, चिरं दुःखाय रन्धयेताम्॥
श्लोकः 14
249. ददाति वै यथाश्रद्धं, यथाप्रसादनं जनः। तत्र यो मङ्कुर्भवति, परेषां पानभोजने। न स दिवा वा रात्रौ वा, समाधिमधिगच्छति॥
श्लोकः 15
250. यस्य चैतत् समुच्छिन्नं, मूलघांतं समूहतम्। स वै दिवा वा रात्रौ वा, समाधिमधिगच्छति॥
श्लोकः 16
251. नास्ति रागसमोऽग्निः, नास्ति द्वेषसमो ग्रहः। नास्ति मोहसमं जालं, नास्ति तृष्णासमा नदी॥
श्लोकः 17
252. सुदर्शं वद्यमन्येषाम्, आत्मनस्तु सुदुर्दर्शम्। परेषाम् हि स वद्यानि, अवपुनाति यथाबुसम्। आत्मनस्तु प्रच्छादयति, कलिमिव कितवः शठः॥
श्लोकः 18
253. परवद्यानुपश्यिनः, नित्यमुज्झानसंज्ञिनः। आस्रवास्तस्य वर्द्धन्ते, दूरे स आस्रवक्षयात्॥
श्लोकः 19
254. आकाशे पदं नास्ति, श्रमणो नास्ति बाह्ये। प्रपञ्चाभिरताः प्रजाः, निष्प्रपञ्चास्तथागताः॥
श्लोकः 20
255. आकाशे पदं नास्ति, श्रमणो नास्ति बाह्ये। संस्काराः शाश्वता न सन्ति, नास्ति बुद्धानामिञ्जितम्॥
श्लोकः 21
पृष्ठभूमिः
इदं प्रकरणं पालिधम्मपदस्य (खुद्दकनिकायः, पालित्रिपिटकम्) मलवग्गः, गाथाः 235–255। श्रावस्त्यां जेतवने राजगृहे वेणुवने च उपदिष्टा एताः गाथाः भिक्षून्, घातकान्, गृहस्थांश्च उद्दिश्य उक्ताः, ये वार्धक्यपर्यन्तं नैतिकजागरूकतां नादधुः। 235–238 गाथाः वृद्धं सूनिकम् उद्दिश्य उक्ताः, यः अन्तिमक्षणपर्यन्तं पुण्यसम्भारम् अकृत्वा जीवितवान्; तत्र बुद्धः तं स्वयं द्वीपो भूत्वा प्रमादं त्यक्तुम् उपादिशत्। 240 गाथा तं भिक्षुम् उद्दिश्य उक्ता, यः स्वनवचीवरे अत्यासक्तिम् अवर्धयत्, मृत्वा च तस्मिन्नेव चीवरप्रान्ते कीटरूपेण पुनर्जन्म प्राप्तवान्। 246–248 गाथाः पञ्चशीलस्य (पञ्चसीलस्य) उल्लङ्घनविषये क्रमशः चेतयन्ति — प्राणिहिंसा, असत्यम्, चौर्यम्, व्यभिचारः, मद्यपानम् — यतः शीलभङ्गकर्ता अस्मिन्नेव जन्मनि स्वमूलान्येव खनतीति उक्तम्।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
ज्ञातव्य-विशेषः
सूखायां पत्रे (श्लोकाः २३५–२३८)
भवान्मृतायुष्कपत्रस्य समान भवितुमारभन्ते यमराजदूताः द्वारे तिष्ठन्ति, तथा अपि यात्रासामग्रीं न संगृहीतः। आत्मदीपं स्वार्थे निर्मिलय, शीघ्रं यत्न कुरु, बुद्धिमान्भव।
क्रमशः शुद्धिः (श्लोकः २३९)
सुनारः यथा रजतमलं धीरे धीरे दूरीकरोति, तथैव बुद्धिमान्स्वमनोविकारान् क्षणे क्षणे थोकं थोकं दूरीकुर्वन्ति।
लोहस्य जङ्गमः (श्लोकः २४०)
यथा लोहतः संभूतो जङ्गमः तमेव लोहं भक्षयति, तथैव असंयमित्वस्य दुष्कर्मणि स्वकर्माणि तं दुर्गतिं नयन्ति।
परमम् मलम् अविद्या (श्लोकः २४३)
सर्वमलेभ्यः गरीयसि मलं येन अविद्या परमम् मलमस्ति। हे भिक्षवः! एतद् अविद्यारूपमलं परित्यज्य निर्मला भवत।
परेषु दोषालोचन (श्लोकाः २५२–२५३)
परेषु दोषान् दर्शनं सुकरम्, स्वदोषान् दर्शनं अत्यन्तकठिनम्। यः सदा परेषु त्रुटयः अन्वेषयति स स्वमानसविकारान् वर्धयति एवैव।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता