पण्डितवर्गः (धम्मपद गाथाः 76–89) – मूलपाठः, सस्वरोच्चारणम् अर्थसहितम्

Embroidered artwork for पण्डितवर्गः (धम्मपद गाथाः 76–89): Embroidered Buddha seated in meditation on a pink lotus, with a golden dharma wheel and a white stupa in the mountains

पद्यानि

७६। निधीनंव पवत्तारं, यं पस्से वज्जदस्सिनं; निग्गय्हवादिं मेधाविं, तादिसं पण्डितं भजे; तादिसं भजमानस्स, सेय्यो होति न पापियो।

अर्थः

निधीनामिव वक्तारं यं पश्येद् वद्यदर्शिनम्। निग्रहवादिनं मेधाविनं तादृशं पण्डितं भजेत्। तादृशं भजमानस्य श्रेयो भवति न पापीयः॥

श्लोकः 1

७७। ओवदेय्यानुसासेय्य, असब्भा च निवारये; सतञ्हि सो पियो होति, असतं होति अप्पियो।

अर्थः

अववदेदनुशास्याच्च असभ्याच्च निवारयेत्। सतां हि स प्रियो भवति असतां भवत्यप्रियः॥

श्लोकः 2

७८। न भजे पापके मित्ते, न भजे पुरिसाधमे; भजेथ मित्ते कल्याणे, भजेथ पुरिसुत्तमे।

अर्थः

न भजेत् पापकान् मित्रान् न भजेत् पुरुषाधमान्। भजेत मित्राणि कल्याणि भजेत पुरुषोत्तमान्॥

श्लोकः 3

७९। धम्मपीति सुखं सेति, विप्पसन्नेन चेतसा; अरियप्पवेदिते धम्मे, सदा रमति पण्डितो।

अर्थः

धर्मपीतिः सुखं शेते विप्रसन्नेन चेतसा। आर्यप्रवेदिते धर्मे सदा रमति पण्डितः॥

श्लोकः 4

८०। उदकञ्हि नयन्ति नेत्तिका, उसुकारा नमयन्ति तेजनं; दारुं नमयन्ति तच्छका, अत्तानं दमयन्ति पण्डिता।

अर्थः

उदकं हि नयन्ति नेत्राः इषुकारा नमयन्ति तेजनम्। दारु नमयन्ति तक्षका आत्मानं दमयन्ति पण्डिताः॥

श्लोकः 5

८१। सेलो यथा एकघनो, वातेन न समीरति; एवं निन्दापसंसासु, न समिञ्जन्ति पण्डिता।

अर्थः

शैलो यथैकघनो वातेन न समीर्यते। एवं निन्दाप्रशंसासु न समीञ्जन्ति पण्डिताः॥

श्लोकः 6

८२। यथापि रहदो गम्भीरो, विप्पसन्नो अनाविलो; एवं धम्मानि सुत्वान, विप्पसीदन्ति पण्डिता।

अर्थः

यथापि ह्रदो गम्भीरो विप्रसन्नोऽनाविलः। एवं धर्मं निशम्यैव विप्रसीदन्ति पण्डिताः॥

श्लोकः 7

८३। सब्बत्थ वे सप्पुरिसा चजन्ति, न कामकामा लपयन्ति सन्तो; सुखेन फुट्ठा अथ वा दुखेन, न उच्चावचं पण्डिता दस्सयन्ति।

अर्थः

सर्वत्र वै सत्पुरुषास्त्यजन्ति न कामकामा लपयन्ति सन्तः। सुखेन स्पृष्टा अथ वा दुःखे न उच्चावचं पण्डिता दर्शयन्ति॥

श्लोकः 8

८४। न अत्तहेतु न परस्स हेतु, न पुत्तमिच्छे न धनं न रट्ठं; न इच्छेय्य अधम्मेन समिद्धिमत्तनो, स सीलवा पञ्ञवा धम्मिको सिया।

अर्थः

नात्महेतोर्न परस्य हेतोर्न पुत्रमिच्छेन्न धनं न राष्ट्रम्। नेच्छेदाधर्मेण समृद्धिमात्मनः स शीलवान् प्रज्ञावान् धार्मिकः स्यात्॥

श्लोकः 9

८५। अप्पका ते मनुस्सेसु, ये जना पारगामिनो; अथायं इतरा पजा, तीरमेवानुधावति।

अर्थः

अल्पकास्ते मनुष्येषु ये जनाः पारगामिनः। अथेयमितरा प्रजा तीरमेवानुधावति॥

श्लोकः 10

८६। ये च खो सम्मदक्खाते, धम्मे धम्मानुवत्तिनो; ते जना पारमेस्सन्ति, मच्चुधेय्यं सुदुत्तरं।

अर्थः

ये च खलु सम्यगाख्याते धर्मे धर्मानुवर्तिनः। ते जनाः पारमेष्यन्ति मृत्युधेयं सुदुस्तरम्॥

श्लोकः 11

८७। कण्हं धम्मं विप्पहाय, सुक्कं भावेथ पण्डितो; ओका अनोकमागम्म, विवेके यत्थ दूरमं।

अर्थः

कृष्णं धर्मं विप्रहाय शुक्लं भावयेत पण्डितः। ओकादनोकमागम्य विवेके यत्र दूरमम्॥

श्लोकः 12

८८। तत्राभिरतिमिच्छेय्य, हित्वा कामे अकिञ्चनो; परियोदपेय्य अत्तानं, चित्तक्लेसेहि पण्डितो।

अर्थः

तत्राभिरतिमिच्छेच्च हित्वा कामानकिञ्चनः। पर्यवदातयेदात्मानं चित्तक्लेशैस्तु पण्डितः॥

श्लोकः 13

८९। येसं सम्बोधियङ्गेसु, सम्मा चित्तं सुभावितं; आदानपटिनिस्सग्गे, अनुपादाय ये रता; खीणासवा जुतिमन्तो, ते लोके परिनिब्बुता।

अर्थः

येषां सम्बोध्यङ्गेषु सम्यक् चित्तं सुभावितम्। आदानप्रतिनिसर्गेऽनुपादाय ये रताः। क्षीणास्रवा द्युतिमन्तस्ते लोके परिनिर्वृताः॥

श्लोकः 14

पृष्ठभूमिः

अयं वर्गः पालिभाषायां निबद्धस्य धम्मपदस्य (खुद्दकनिकायः, पालित्रिपिटकम्) पण्डितवग्गः, गाथाः 76–89। सावत्थ्यां जेतवनविहारे राजगहे च भाषितोऽयं वर्गः पूर्वाध्यायस्य बालस्य (मूर्खस्य) विपरीतं बौद्धधर्मसम्मतं निश्चितं पण्डितचित्रं प्रस्तौति। अट्ठकथायां निर्दिष्टेषु प्रमुखेषु ऐतिहासिकप्रसङ्गेषु आयुष्मान् राधः स्थविरः नवप्रव्रजितः, यस्य मार्गदर्शनस्वीकारे विनम्रता तं शीघ्रम् अर्हत्त्वं प्रापयत् (गाथा 76); श्रामणेरः पण्डितः यः खातकारान् इषुकारांश्च निरीक्ष्य ध्यानं सिषाध (गाथा 80); तथा वनसरसः पार्श्वे धर्मं शृण्वन्ती शान्ता परिषद्।

अस्य पाठस्य विषये

रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal

Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.

Gautama Buddha स्य अन्ये रचनाः

त्रीणि शरणानि: त्रिरत्नशरणगमनबौद्धगीतम्मैत्रीसूत्रम् (मेत्तासुत्तम्)गतेभ्यः बन्धुभ्यः पुण्यसमर्पणम्चित्तवर्गः (मानसप्रकरणम्)रत्नसूत्रम्धर्मपदे यमकवर्गः (Yamaka Vagga)

ज्ञातव्य-विशेषः

गुप्तधन-प्रदर्शक: (श्लोक 76)

यदा कश्चित् दोषं दर्शयन् प्रज्ञावान् मिलते तदा गुप्तधनस्य प्रदर्शकमिव तस्य अनुगमनीयं भवति।

अचल: शिल: (श्लोक 81)

यथा प्रस्तरमहती तीव्रवातेन न कम्पते तथैव पण्डितान् निन्दा प्रशंसा न विचलयति।

गहना निर्मला सरोवरी (श्लोक 82)

गहनं धम्मं श्रुत्वा पण्डिताः गहनाव: निर्मला: सरोवराव: इव शान्तास् प्रसन्ना: भवन्ति।

चतुर्विधा: कला: आत्मसंयमस्य (श्लोक 80)

नहरकारा: जलं नयन्ति, बाण-निर्माता: बाणां सीधयन्ति, कष्ठकारा: काष्ठां शोधयन्ति, पण्डिताः आत्मानं दमयन्ति।

पारं गमनं (श्लोक 85–86)

मनुष्येषु अल्पशः निर्वाणपारं गच्छन्ति, अधिकांशः केवलम् इदं तीरं द्रवन्ति। किंतु धम्मानुसारीण: मृत्योः प्रवाहं तरन्ति।

विषयानुसारं अन्वेषयतु

#Canonical Dhammapada #Pali Canon #Theravada #Khuddaka Nikaya

Buddha सम्पूर्णा स्तुतिः पाठाश्च

Buddha

Buddha सर्वं पश्यतु →

मन्त्राः

अमिताभबुद्धाय नमः

नमोऽमिताभ बुद्धाय: अमिताभबुद्धाय, अनन्तप्रकाशबुद्धाय समर्पितः सुखावतीव्यूहपरम्परात: संकलितः संक्षिप्तः संस्कृतनमः।

1 verse

मन्त्राः

भैषज्यगुरुमन्त्रः

भैषज्यगुरोर्मन्त्रः, रोगिणां सुस्थतार्थं रोगनिवारणार्थं च जप्यते, सूत्रस्य स्वयं प्रारम्भिक नमस्कारेण सह।

1 verse

मन्त्राः

वज्रसत्त्वस्य शतक्षरमन्त्रः

इदं पवित्रं बौद्धमन्त्रं नकारात्मककर्मणां मानसिकमलानाञ्च शुद्धये जप्यते। एषः वज्रसत्त्वम् आह्वयति, यः मनसः शुद्धं, अविनाशिनं स्वभावं प्रतिनिधधाति, येन विघ्नाः अपनीयन्ते आध्यात्मिकसिद्धिः च प्राप्यते।

1 verse

पूजाग्रन्थाः

अष्टशीलानि (उपोषधव्रतानि)

एतानि अष्टशीलानि नैतिकप्रशिक्षणनियमानाम् एकः समूहः, यं बौद्धाः उपोसथदिवसेषु एकान्तसाधनासमयेषु वा स्मृतिसम्पन्नतां स्वानुशासनं च वर्धयितुं पठन्ति।

8 verses

बौद्धधर्मःतः अधिकम्

सर्वं पश्यत

त्रीणि शरणानि: त्रिरत्नशरणगमनबौद्धगीतम्

इदं बौद्धप्रार्थना पालिभाषायां कथ्यते यत्र प्रार्थी बुद्धं, धर्मम् तथा सङ्घं (त्रिरत्नम्) शरणं गच्छति। एष शरणमन्त्रः त्रिवारम् उच्चार्यते, यः विश्वासस्य समर्पणस्य च घोषणा।

3 verses

गतेभ्यः बन्धुभ्यः पुण्यसमर्पणम्

इयं थेरवादबौद्धसम्प्रदायस्य लघुः पालिगाथा अस्ति। गतेभ्यः बन्धुभ्यः पुण्यं समर्प्य तेषां सुखं कामयन्ती त्रिवारं पठ्यते। थेरवादीय-अन्त्येष्टि-स्मरणविधिषु प्रायः प्रयुज्यते।

3 verses

चित्तवर्गः (मानसप्रकरणम्)

धम्मपदस्य अनेके श्लोकाः: चञ्चलं मनः रक्षणीयं कठिनम् अस्ति, तथापि नीयन्त्रितं सु-दिक्पथे प्रेरितं मनः परमं सुखं भयमोचनं च प्रयच्छति।

11 verses

धर्मपदे यमकवर्गः (Yamaka Vagga)

धर्मपदस्य यमकवर्गः (गाथा 1-20) इमं ग्रंथं आरभते, शिक्षयति यत् मनः सर्वान् अनुभवान् गृहीतुं शक्नोति, द्वेषभावेन नय, प्रेमेन एव शत्रुता निवर्तते।

20 verses

अङ्गुलिमाल-परित्तम्

इदं बौद्धपरम्परायां प्रचलितं रक्षापाठम् (परित्तम्) अस्ति। गर्भिण्याः स्त्रियाः तस्याः गर्भस्थशिशोश्च क्षेमाय सत्यवचनस्य बलेन प्रार्थना क्रियते।

2 verses

अप्रमादवर्गः

धर्मपदस्य श्लोकाः 21-32: अप्रमादः अमृतपदं, प्रमादः मृत्युपदं - तेन बुद्धिमन्तः स्वं सञ्जचेतनां रत्नवत् रक्षन्ति।

12 verses

सम्बद्धशिक्षाः

सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता

बौद्धधर्मःनिरयवर्गः: धम्मपद गाथा 306-319 बौद्धधर्मःअर्हद्वर्गः गाथा 90-99 बौद्धधर्मःबालवर्गः (श्लोक 60–75)