धम्मपदस्य सुखवर्गे (गाथा १९७–२०८) द्वादश आनन्दमयी गाथाः समाविष्टाः सन्ति, येषां मध्ये विषयोपभोगाच्छयं न गृहीत्वा मानसशान्तिः, अद्वेषः, तृष्णामुक्तिश्च सत्यसुखमुच्यते। तथागतः संसारस्य स्पर्धा एव दुःखस्य मूलमस्ति इति दर्शयति। जयः वैरं जनयति, पराजितः दुःखे शेते, किंतु जयपराजयं त्यक्त्वा शान्तपुरुषः परमसुखे विश्रमति। अस्मिन् वर्गे प्रसिद्धः गाथः समाविष्टः: 'आरोग्यं परमं लाभं, संतोषः परमं धनम्; विश्वासः परमः बन्धुः, निर्वाणं परमं सुखम्।' (गाथा २०४)।
पद्यानि
सुसुखं बत जीवामो वैरितेष्ववैरिणः। वैरितेषु मनुष्येषु विहरामोऽवैरिणः॥
श्लोकः 1
सुसुखं बत जीवाम आतुरेष्वनातुराः। आतुरेषु मनुष्येषु विहरामोऽनातुराः॥
श्लोकः 2
सुसुखं बत जीवाम उत्सुकेष्वनुत्सुकाः। उत्सुकेषु मनुष्येषु विहरामोऽनुत्सुकाः॥
श्लोकः 3
सुसुखं बत जीवामो येषां नो नास्ति किञ्चन। प्रीतिभक्षा भविष्यामो देवा आभास्वरा यथा॥
श्लोकः 4
जयो वैरं प्रसवति दुःखं शेते पराजितः। उपशान्तः सुखं शेते हित्वा जयपराजयौ॥
श्लोकः 5
नास्ति रागसमोऽग्निर्नास्ति द्वेषसमः कलिः। नास्ति स्कन्धसमा दुःखा नास्ति शान्तिपरं सुखम्॥
श्लोकः 6
जिघत्सापरमा रोगाः संस्कारपरमा दुःखाः। एतज्ज्ञात्वा यथाभूतं निर्वाणं परमं सुखम्॥
श्लोकः 7
आरोग्यपरमा लाभाः सन्तुष्टिपरमं धनम्। विश्वासपरमा ज्ञातयो निर्वाणं परमं सुखम्॥
श्लोकः 8
प्रविवेकं रसं पीत्वा रसमुपशमस्य च। निर्दरो भवति निष्पापो धर्मप्रीतिरसं पिबन्॥
श्लोकः 9
साधु दर्शनमार्याणां संवासः सदा सुखः। अदर्शनेन बालानां नित्यमेव सुखी स्यात्॥
श्लोकः 10
बालसंगतचारी हि दीर्घमध्वानं शोचति। दुःखो बालैः संवासोऽमित्रेणेव सर्वदा। धीरश्च सुखसंवासो ज्ञातीनामिव समागमः॥
श्लोकः 11
तस्माद्धि: धीरं च प्राज्ञं च बहुश्रुतं च धौरेयशीलं व्रतवन्तमार्यम्। तं तादृशं सत्पुरुषं सुमेधसं भजेत नक्षत्रपथमिव चन्द्रमाः॥
श्लोकः 12
पृष्ठभूमिः
अयम् अध्यायः पालि-धम्मपदस्य (खुद्दकनिकायः, पालित्रिपिटकम्) सुखवग्गः, गाथाः 197–208। कपिलवत्थौ वेसालियां श्रावस्त्यां च उपदिष्टः अयम् अध्यायः बुद्धेन साधितान् ऐतिहासिकान् सामञ्जस्यप्रसङ्गान् प्रतिबिम्बयति। 197–199 गाथाः तदा उक्ताः यदा शाक्याः कोलियाश्च रोहिणीनद्याः जलनिमित्तं महाविनाशकारिणः युद्धस्य सीमन्ते स्थिताः आसन्; तत्र बुद्धः सेनयोः मध्ये स्थित्वा अपृच्छत् किं जलं योद्धॄणां कुलीनानां रक्तात् अधिकमूल्यम् इति। 201 गाथा तदा उक्ता यदा कोसलराजः पसेनदिः भागिनेयेन अजातसत्रुणा युद्धे पराजितः, 204 गाथा च अतिभोजनेन पीडितं राजानं पसेनदिं सान्त्वयामास।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
ज्ञातव्य-विशेषः
वैरिषु अवैरिणः (गाथा १९७–१९९)
'वैरिषु अवैरिणः सुसुखं वा जीवामः! विषय-विकारग्रस्तेषु मानुषेषु स्वस्थाः विचरामः; तृष्णार्तेषु जनेषु निर्तृष्णाः शान्तिमे रहामः।'
अकिंचनैः प्रीतिभक्षैः (गाथा २००)
अहो! यत्र किंचनमपि नास्ति, तत्र कथमसुसुखं जीवामः। आभास्सरदेवानामिव प्रीत्या एव भर्तव्याः स्मः।
जयः वैरं सृजति (गाथा २०१)
जयो वैरं प्रसवति, पराजितः दुःखे शेते; किंतु जयपराजयं त्यक्त्वा उपशान्तः सुखे विश्रमति।
चतुर्परमसम्पत्तयः (गाथा २०४)
'आरोग्यं परमं लाभं, संतोषः परमं धनम्; विश्वासः परमः बन्धुः, निर्वाणं परमं सुखम्।'
चन्द्रो नक्षत्रपथं इव (गाथा २०८)
पूर्णिमाचन्द्रः यथा ग्रहसिद्धिमार्गं अनुगच्छति, तथैव धीरं, प्रज्ञावन्तं, बहुश्रुतं, शीलवन्तं, सत्यनिष्ठं अनुगमनीयम्।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता