पद्यानि
334. मनुजस्य प्रमत्तचारिणः, तृष्णा वर्द्धते मालुवेव। स प्लवते इतस्ततः, फलमिच्छन्निव वने वानरः॥
श्लोकः 1
335. यमेषा सहते जम्भी, तृष्णा लोके विषक्तिका। शोकास्तस्य प्रवर्द्धन्ते, अभिवृष्टमिव बीरणम्॥
श्लोकः 2
336. यश्चैतां सहते जम्भीं, तृष्णां लोके दुरत्ययाम्। शोकास्तस्मात् प्रपतन्ति, उदबिन्दुरिव पुष्करात्॥
श्लोकः 3
337. तद् वो वदामि भद्रं वो, यावन्तोऽत्र समागताः। तृष्णाया मूलं खनत, उशीरार्थ इव बीरणम्। मा वो नलमिव स्रोतः, मारो भङ्क्षीत् पुनः पुनः॥
श्लोकः 4
338. यथापि मूलेऽनुपद्रवे दृढे, छिन्नोऽपि वृक्षः पुनरेव रोहति। एवमपि तृष्णानुशयेऽनुपहते, निर्वर्तते दुःखमिदं पुनः पुनः॥
श्लोकः 5
339. यस्य षट्त्रिंशत् स्रोतांसि, मनापस्रवणा भृशम्। महा वहन्ति दुर्हष्टिं, संकल्पा रागनिःश्रिताः॥
श्लोकः 6
340. स्रवन्ति सर्वतः स्रोतांसि, लता उद्भिद्य तिष्ठति। तां च दृष्ट्वा लतां जातां, मूलं प्रज्ञया छिन्द्धि॥
श्लोकः 7
जन्तुनां मनसि तणहाया निमज्जिताः उपादनपरिपूर्णाः अनुभवाः प्रादुर्भवन्ति। इन्द्रियसुखेषु आसक्ताः सांसारिकसुखं अनुसरन्तः एते नराः जन्मजरभ्यां बद्धाः सन्ति।
श्लोकः 8
342. तृष्णया पुरस्कृताः प्रजाः, परिसर्पन्ति शश इव बाधितः। संयोजनसङ्गसक्ताः, दुःखमुपैन्ति पुनः पुनः चिराय॥
श्लोकः 9
343. तृष्णया पुरस्कृताः प्रजाः, परिसर्पन्ति शश इव बाधितः। तस्मात् तृष्णां विनोदयेत्, आकाङ्क्षन् विरागमात्मनः॥
श्लोकः 10
344. यो निर्वनथो वनाधिमुक्तो, वनमुक्तो वनमेव धावति। तं पुद्गलमथ पश्यत, मुक्तो बन्धनमेव धावति॥
श्लोकः 11
345. न तद् दृढं बन्धनमाहुर्धीराः, यदायसं दारुजं बाल्बजं च। सारक्तरक्ता मणिकुण्डलेषु, पुत्रेषु दारेषु च यापेक्षा॥
श्लोकः 12
346. एतद् दृढं बन्धनमाहुर्धीराः, अवहारिणं शिथिलं दुष्प्रमोचम्। एतदपि छित्त्वा परिव्रजन्ति, अनपेक्षाः कामसुखं प्रहाय॥
श्लोकः 13
347. ये रागरक्ता अनुपतन्ति स्रोतः, स्वयं कृतं मर्कटक इव जालम्। एतदपि छित्त्वा व्रजन्ति धीराः, अनपेक्षाः सर्वदुःखं प्रहाय॥
श्लोकः 14
348. मुञ्च पुरो मुञ्च पश्चात्, मध्ये मुञ्च भवस्य पारगः। सर्वत्र विमुक्तमानसः, न पुनर्जातिजरामुपैष्यसि॥
श्लोकः 15
349. वितर्कमथितस्य जन्तोः, तीव्ररागस्य शुभानुपश्यिनः। भूयस्तृष्णा प्रवर्द्धते, एष खलु दृढं करोति बन्धनम्॥
श्लोकः 16
350. वितर्कोपशमे च यो रतः, अशुभं भावयति सदा स्मृतः। एष खलु व्यन्तीकरिष्यति, एष छेत्स्यति मारबन्धनम्॥
श्लोकः 17
351. निष्ठां गतोऽसंत्रासी, वीततृष्णोऽनङ्गणः। अच्छिनत् भवशल्यानि, अन्तिमोऽयं समुच्छ्रयः॥
श्लोकः 18
352. वीततृष्णोऽनादानः, निरुक्तिपदकोविदः। अक्षराणां संनिपातं, जानीयात् पूर्वापराणि च। स वै अन्तिमशारीरः, महाप्रज्ञो महापुरुष इति चोच्यते॥
श्लोकः 19
353. सर्वाभिभूः सर्वविद् अहमस्मि, सर्वेशु धर्मेष्वनुपलिप्तः। सर्वंजहस्तृष्णाक्षये विमुक्तः, स्वयं विज्ञाया कमुद्दिशेयम्॥
श्लोकः 20
354. सर्वदानं धर्मदानं जिनाति, सर्वरसं धर्मरसो जिनाति। सर्वरतिं धर्मरतिर्जिनाति, तृष्णाक्षयः सर्वदुःखं जिनाति॥
श्लोकः 21
355. घ्नन्ति भोगा दुर्मेधसं, न च पारगवेषिणम्। भोगतृष्णया दुर्मेधाः, हन्त्यन्यानिव चात्मानम्॥
श्लोकः 22
356. तृणदोषानि क्षेत्राणि, रागदोषा इयं प्रजा। तस्माद्धि वीतरागेषु, दत्तं भवति महाफलम्॥
श्लोकः 23
357. तृणदोषानि क्षेत्राणि, द्वेषदोषा इयं प्रजा। तस्माद्धि वीतद्वेषेषु, दत्तं भवति महाफलम्॥
श्लोकः 24
358. तृणदोषानि क्षेत्राणि, मोहदोषा इयं प्रजा। तस्माद्धि वीतमोहेषु, दत्तं भवति महाफलम्॥
श्लोकः 25
359. तृणदोषानि क्षेत्राणि, इच्छादोषा इयं प्रजा। तस्माद्धि विगतेच्छेषु, दत्तं भवति महाफलम्॥
श्लोकः 26
पृष्ठभूमिः
एषा वर्ग: पालि धम्मपदात् आगता। सावत्थीनां राजगहे च वाराणस्यां पथे च दिव्यलोके भगवता उक्ता। गाथा 337 जेतवने सहस्र जनानां समक्षे कथिता, यत्र तथागतः तृष्णामूलं सुगन्धितमूलस्य न्यायेन उदभाज्यते इति उपदिष्टवान्। गाथा 344 वने नियुक्त भिक्षु: पुन: गृहस्थजीवने प्रवृत्त: इति कथिता। गाथा 353 उपकभिक्षु: बोधगयायां बुद्धस्य आत्मबोधविषयक घोषणा श्रुता। गाथा 354 सावत्थीनां शक्रेन्द्राय प्रदत्ता, यत्र स: श्रेष्ठदान, रस, आनन्द, विजयविषयक प्रश्ना पृष्टवान्।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
ज्ञातव्य-विशेषः
तृष्णाग्रन्थि: (गाथा 334-336)
प्रमत्तस्य तृष्णा मालुवा लताया इव वर्धते; यथा वने फलमिच्छन् वानर: शाखातः शाखाय प्लवते तथा एष: जन्मतः जन्मिने भ्रमति, तत् दुःखम् अपि परिवर्धते।
पुनरुद्भिदमरम् (गाथा 338)
यथा मूलसुरक्षिते छिन्नम् अपि वृक्षम् पुन: रोहति, तथैव तृष्णानुशय: अविनष्टे दुःखम् पुनः पुनः जायते।
गत-अनागतवर्तमान-त्यागः (गाथा 348)
भूतं मुञ्च, अनागतं मुञ्च, वर्तमानं च मुञ्च। भवसागरं तरन्। सर्वतः विमुक्तमनस्त्वं पुनर् न जायते।
परमदान-विजय: (गाथा 354)
धर्मदान सर्वदानेभ्य: श्रेष्ठम्। धर्मरस सर्वरसेभ्य: श्रेष्ठम्। धर्मरति सर्वरतीभ्य: श्रेष्ठम्। तृष्णा-क्षय: सर्वदुःखानि जयति।
मनोजपतनः (गाथा 356-359)
कणे खेत्रे दोष: तथा रागः, द्वेष: मोह: मनुष्याणाम् दोष:। तस्माद् वीतरागादीनाम् दत्तम् महाफलं भवति।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता