पद्यानि
श्लोकेऽस्मिन् (1) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: विश्वम् (सर्वस्वरूपः ब्रह्माण्डरूपः); विष्णुः (सर्वव्यापकः); वषट्कारः (यज्ञेषु वषट्कारमन्त्रैः स्तूयमानः); भूतभव्यभवत्प्रभुः (भूतभविष्यद्वर्तमानानाम् अतीतः प्रभुः); भूतकृत् (सर्वभूतानां सृष्टिसंहारकर्ता); भूतभृत् (विश्वस्य धारकः पालकः शासकश्च); भावः (शुद्धा सत्ता); भूतात्मा (सर्वभूतानाम् आत्मा); भूतभावनः (सर्वतत्त्वानाम् उत्पादकः विकासकश्च)।
श्लोकः 1
श्लोकेऽस्मिन् (2) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: पूतात्मा (शुद्धस्वरूपः); परमात्मा (परमः आत्मा); मुक्तानां परमा गतिः (मुक्तानां परमं लक्ष्यम्); अव्ययः (यस्य क्षयः नास्ति); पुरुषः (यः पुरे देहे शेते); साक्षी (सर्वस्य द्रष्टा); क्षेत्रज्ञः (देहक्षेत्रस्य ज्ञाता); अक्षरः (यः अविनाशी)।
श्लोकः 2
श्लोकेऽस्मिन् (3) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: योगः (योगेन लभ्यः); योगविदां नेता (योगनिष्ठानां नायकः); प्रधानपुरुषेश्वरः (प्रकृतेः पुरुषस्य च ईश्वरः); नारसिंहवपुः (नरसिंहरूपधारी); श्रीमान् (यस्य वक्षसि लक्ष्मीः सदा निवसति); केशवः (सुन्दरकेशयुक्तः); पुरुषोत्तमः (पुरुषेषु उत्तमः)।
श्लोकः 3
श्लोकेऽस्मिन् (4) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: सर्वः (सर्वस्य सर्वज्ञः उत्पत्तिकारणम्); शर्वः (संहारकर्ता); शिवः (शुद्धः); स्थाणुः (स्थिरः अचलः अविकारी); भूतादिः (सर्वभूतानां आदिकारणम्); निधिः अव्ययः (प्रलये विश्वं यस्मिन् लीयते तथा अविनाशी सत्ता); सम्भवः (स्वेच्छया अवतरति); भावनः (जीवानां कर्मफलदाता); भर्ता (जगतः आधारभूतः पालकः); प्रभवः (यस्मात् महाभूतानि उद्भवन्ति); प्रभुः (सर्वयज्ञेषु कुशलः); ईश्वरः (सर्वशक्तिमान् असीमैश्वर्ययुक्तः)।
श्लोकः 4
श्लोकेऽस्मिन् (5) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: स्वयम्भूः (स्वतः सिद्धः अकारणः); शम्भुः (भक्तेभ्यः सुखं ददाति); आदित्यः (सूर्यमण्डलस्थः सुवर्णवर्णः पुरुषः); पुष्कराक्षः (कमलदलसदृशनेत्रः); महास्वनः (यस्मात् महान् शब्दः वेदः उद्भवति); अनादिनिधनः (यस्य आदिः अन्तश्च नास्ति); धाता (जगतः आधारः); विधाता (कर्मणां कर्मफलानां च सृष्टिकर्ता); धातुरुत्तमः (सर्वस्य परमः आधारः)।
श्लोकः 5
श्लोकेऽस्मिन् (6) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अप्रमेयः (कोऽपि प्रमाणेन मातुम् अशक्यः); हृषीकेशः (इन्द्रियाणां स्वामी); पद्मनाभः (यस्य नाभौ सृष्टेः मूलभूतं कमलम् तिष्ठति); अमरप्रभुः (अमरदेवानां स्वामी); विश्वकर्मा (यस्य कर्मणा सर्वं विद्यमानम्); मनुः (मननशीलः); त्वष्टा (प्रलयकाले सर्वभूतानां सङ्कोचकर्ता); स्थविष्ठः (विस्तारे सारे च श्रेष्ठः); स्थविरः ध्रुवः (शाश्वतः प्राचीनः अविचलश्च)।
श्लोकः 6
श्लोकेऽस्मिन् (7) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अग्राह्यः (ज्ञानेन्द्रियैः ग्रहीतुम् अशक्यः); शाश्वतः (सर्वदा विद्यमानः); कृष्णः (सच्चिदानन्दस्वरूपः); लोहिताक्षः (रक्तवर्णनेत्रः); प्रतर्दनः (प्रलयकाले सर्वस्य संहर्ता); प्रभूतः (सर्वशक्तिमत्त्वेन सर्वज्ञत्वेन च विशिष्टगुणैः महान्); त्रिककुब्धाम (ऊर्ध्वम् अधः मध्ये च त्रयाणां दिशां धाम); पवित्रम् (यत् सर्वं पवित्रयति); मङ्गलं परम् (परमं मङ्गलस्वरूपः)।
श्लोकः 7
श्लोकेऽस्मिन् (8) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: ईशानः (सर्वं नियमयति); प्राणदः (प्राणशक्तिं दत्ते प्रवर्तयति च); प्राणः (परमः चेतनः); ज्येष्ठः (सर्वेषां ज्येष्ठः यतः तस्मात् पूर्वं किमपि नास्ति); श्रेष्ठः (परमप्रशंसार्हः); प्रजापतिः (सर्वप्राणिनां स्वामी); हिरण्यगर्भः (ब्रह्मणोऽपि आत्मा); भूगर्भः (यः विश्वं स्वान्तः धारयति); माधवः (लक्ष्म्याः पतिः; अथवा मधुविद्यया ज्ञातः); मधुसूदनः (मधुदैत्यस्य हन्ता)।
श्लोकः 8
श्लोकेऽस्मिन् (9) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: ईश्वरः (सर्वशक्तिमान्); विक्रमी (पराक्रमी); धन्वी (धनुर्धारी); मेधावी (यः सर्वग्रन्थान् ग्रहीतुं समर्थः महाबुद्धिमान्); विक्रमः (संसारं लङ्घयति; अथवा यस्य वाहनं गरुडः); क्रमः (भक्तानां संसारसागरोत्तरणस्य हेतुः); अनुत्तमः (यस्मात् परः कोऽपि नास्ति); दुराधर्षः (यं कोऽपि अभिभवितुं न शक्नोति); कृतज्ञः (जीवानां सर्वकृतं जानाति; अल्पेनापि अर्पणेन प्रसीदति); कृतिः (मानवप्रयत्नेन सिद्धः); आत्मवान् (स्वमहिम्नि स्थितः अन्यावलम्बनरहितः)।
श्लोकः 9
श्लोकेऽस्मिन् (10) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: सुरेशः (देवानां स्वामी); शरणम् (दुःखार्तानां दुःखहर्ता); शर्म (परमानन्दस्वरूपः); विश्वरेताः (विश्वस्य बीजम्); प्रजाभवः (यस्मात् सर्वे प्राणिनः उद्भूताः); अहः (प्रकाशमयः); संवत्सरः (कालरूपः विष्णुः संवत्सरनाम्ना अभिधीयते); व्यालः (सर्पवत् दुर्ग्रहः); प्रत्ययः (प्रज्ञास्वरूपः चैतन्यम्); सर्वदर्शनः (सर्वत्र नेत्रयुक्तः)।
श्लोकः 10
श्लोकेऽस्मिन् (11) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अजः (जन्मरहितः); सर्वेश्वरः (सर्वेषाम् ईश्वराणाम् परमेश्वरः); सिद्धः (स्वस्वरूपे सदा स्थितः); सिद्धिः (सर्वेषु चैतन्यस्वरूपः); सर्वादिः (सर्वतत्त्वानाम् आदिकारणम्); अच्युतः (स्वाभाविकं स्वरूपं शक्तीश्च कदापि न त्यजति); वृषाकपिः (अभीष्टवस्तूनां वर्षकः); अमेयात्मा (यस्य रूपं स्वभावश्च मातुम् अशक्यः); सर्वयोगविनिःसृतः (सर्वबन्धनेभ्यः पूर्णतया मुक्तः)।
श्लोकः 11
श्लोकेऽस्मिन् (12) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: वसुः (यस्मिन् सर्वे प्राणिनः वसन्ति, यश्च सर्वप्राणिषु वसति); वसुमनाः (महति निरासक्ते मनसि युक्तः); सत्यः (यस्य स्वरूपं सत्यम्); समात्मा (सर्वभूतेषु समचित्तः); सम्मितः (अप्रमेयः); समः (सर्वदा अविचलितः); अमोघः (यस्य आराधना कदापि व्यर्था न भवति); पुण्डरीकाक्षः (कमलदलसदृशनेत्रः); वृषकर्मा (यस्य कर्म धर्मानुकूलम्); वृषाकृतिः (धर्मरक्षणार्थं रूपं धारयति)।
श्लोकः 12
श्लोकेऽस्मिन् (13) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: रुद्रः (प्रलयकाले सर्वभूतान् रोदयति); बहुशीर्षा (अनन्तशिरोयुक्तः); बभ्रुः (जगतः शासकः); विश्वयोनिः (जगतः कारणम्); शुचिश्रवाः (यस्य नामानि गुणाश्च श्रवणमात्रेण पवित्रीकुर्वन्ति); अमृतः (मरणरहितः); शाश्वतस्थाणुः (शाश्वतः स्थिरः अविकारी च); वराङ्गहारः (यस्य अङ्के आश्रयः परमानुग्रहं ददाति); महातपाः (महान् तपोज्ञानसामर्थ्ययुक्तः)।
श्लोकः 13
श्लोकेऽस्मिन् (14) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: सर्वगः (उपादानकारणरूपेण सर्वत्र व्याप्तः); सर्वविद्भानुः (सर्वज्ञः सर्वं प्रकाशयति); विष्वक्सेनः (यस्य सम्मुखे असुरसेनाः विकीर्यन्ते); जनार्दनः (दुष्टजनेभ्यः दुःखं ददाति); वेदः (वेदस्वरूपः); वेदविद् (वेदं तस्य अर्थं च जानाति); अव्यङ्गः (स्वयं पूर्णः दोषरहितश्च); वेदाङ्गः (यस्य अङ्गरूपेण वेदाः स्थिताः); वेदवित् (सर्वान् वेदान् जानाति); कविः (सर्वं पश्यति)।
श्लोकः 14
श्लोकेऽस्मिन् (15) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: लोकाध्यक्षः (समग्रं विश्वं साक्षात् पश्यति); सुराध्यक्षः (सर्वदिशां रक्षकदेवानाम् अधिपतिः); धर्माध्यक्षः (प्राणिनां पुण्यपापं साक्षात् पश्यति); कृताकृतः (कार्यरूपेण लोकाः कारणरूपेण च तदभावः); चतुरात्मा (सृष्ट्यर्थं स्थित्यर्थं प्रलयार्थं च रूपाणि धारयति); चतुर्व्यूहः (चतुर्विधं स्वरूपं स्वीकरोति); चतुर्दंष्ट्रः (नरसिंहावतारे चत्वारि दंष्ट्राः यस्य); चतुर्भुजः (चतुर्बाहुयुक्तः)।
श्लोकः 15
श्लोकेऽस्मिन् (16) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: भ्राजिष्णुः (शुद्धतेजोमयः); भोजनम् (प्रकृतिः मायारूपा, यया भगवान् भुङ्क्ते); भोक्ता (प्रकृतेः भोक्ता); सहिष्णुः (हिरण्याक्षादीन् असुरान् दमयति); जगदादिजः (सृष्टेः आदौ हिरण्यगर्भरूपेण प्रकटितः); अनघः (पापरहितः); विजयः (समग्रविश्वस्य अधिपतिः); जेता (सर्वप्राणिषु स्वभावतः विजयी); विश्वयोनिः (विश्वस्य उत्पत्तिकारणम्); पुनर्वसुः (जीवरूपेण शरीरेषु पुनः पुनः निवसति)।
श्लोकः 16
श्लोकेऽस्मिन् (17) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: उपेन्द्रः (इन्द्रस्य अनुजरूपेण जातः); वामनः (वामनरूपेण बलेः समीपे याचनार्थं गतः); प्रांशुः (महान् उन्नतदेहः); अमोघः (यस्य कर्म कदापि व्यर्थं न भवति); शुचिः (यस्य स्तुतिं आराधनां च कुर्वतां शुद्धिं करोति); ऊर्जितः (अनन्तबलयुक्तः); अतीन्द्रः (इन्द्रादपि श्रेष्ठः); सङ्ग्रहः (सृष्टव्यस्य विश्वस्य सूक्ष्मरूपः); सर्गः (स्वयं स्वस्य सृष्टिकर्ता); धृतात्मा (विकाररहितेन स्वाभाविकेन रूपेण सदा स्थितः); नियमः (प्राणिनां स्वस्वस्थाने नियोक्ता); यमः (सर्वं नियमयति, सर्वेषु अन्तर्निविष्टः)।
श्लोकः 17
श्लोकेऽस्मिन् (18) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: वेद्यः (मोक्षाभिलाषिभिः ज्ञातव्यः); वैद्यः (सर्वविद्याशाखानां ज्ञाता); सदायोगी (सदा विद्यमानत्वात् सदा अनुभवयोग्यः); वीरहा (धर्मरक्षणार्थं वीरान् असुरान् हन्ति); माधवः (ज्ञानस्य अर्थात् मायायाः पतिः); मधुः (मधुवत् आनन्दं ददाति); अतीन्द्रियः (इन्द्रियैः अज्ञेयः); महामायः (महामायावि-जनानपि मोहयितुं समर्थः); महोत्साहः (सृष्टिस्थितिप्रलयकार्ये सदा व्यापृतः); महाबलः (बलवतां सर्वेषु बलवत्तमः)।
श्लोकः 18
श्लोकेऽस्मिन् (19) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: महाबुद्धिः (बुद्धिमतां परमबुद्धिमान्); महावीर्यः (परमशक्तिमान्); महाशक्तिः (शक्तिकौशलयोः महान् कोषः); महाद्युतिः (अन्तर्बहिश्च अत्यन्तं दीप्तिमान्); अनिर्देश्यवपुः (यस्य रूपं 'अयम्' इति निर्दिष्टुं न शक्यते); श्रीमान् (सर्वप्रकारेण महिमायुक्तः); अमेयात्मा (यस्य बुद्धिः चेतनात्मा च अप्रमेयः); महाद्रिधृक् (महान् मन्दराचलं तथा गोवर्धनं च धारितवान्)।
श्लोकः 19
श्लोकेऽस्मिन् (20) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: महेष्वासः (महान् धनुः धारयति); महीभर्ता (प्रलयजले निमग्नां पृथिवीं धारितवान्); श्रीनिवासः (यस्य वक्षसि देवी श्रीः निवसति); सतांगतिः (सत्पुरुषाणां परमां गतिं ददाति); अनिरुद्धः (विविधरूपेण प्रकटने कदापि बाधितः न भवति); सुरानन्दः (सर्वदेवानाम् आनन्ददाता); गोविन्दः (गौः अर्थात् वाचः; सर्वासु वाक्षु व्याप्य तासां शक्तिं ददाति); गोविदां पतिः (सर्ववाचाम् अर्थानां च ज्ञातृणां स्वामी)।
श्लोकः 20
श्लोकेऽस्मिन् (21) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: मरीचिः (सज्जनेषु परमं शक्तिप्रभावं च); दमनः (यमरूपेण अधर्मिणां दण्डं ददाति); हंसः (ध्यायतां संसारभयं हरति); सुपर्णः (धर्माधर्मरूपौ द्वौ पक्षौ यस्य); भुजगोत्तमः (बाहुभिः गच्छतां श्रेष्ठः); हिरण्यनाभः (यस्य सुवर्णनाभितः ब्रह्मा सृष्टिकर्ता उदभूत्); सुतपाः (बदरिकाश्रमे कठोरं तपः करोति); पद्मनाभः (यस्य नाभिः कमलवत् सुन्दरा); प्रजापतिः (सर्वप्राणिनां पिता, यः तस्य सन्तानानि)।
श्लोकः 21
श्लोकेऽस्मिन् (22) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अमृत्युः (मृत्युरहितः तत्कारणरहितश्च); सर्वदृक् (स्वाभाविकज्ञानेन सर्वजीवानां कर्माणि पश्यति); सिंहः (हिंसां करोति); सन्धाता (जीवान् स्वकर्मफलैः योजयति); सन्धिमान् (स्वयं कर्मफलानां भोक्ता); स्थिरः (सदा समानस्वभावः); अजः (भक्तहृदयेषु प्रविशति, असुरान् च हन्ति); दुर्मर्षणः (यस्य पराक्रमं असुराः सोढुं न शक्नुवन्ति); शास्ता (शास्त्रद्वारा सर्वान् अनुशास्ति, निर्दिशति च); विश्रुतात्मा (सत्यज्ञानादिशब्दैः विशेषतः प्रसिद्धः); सुरारिहा (देवानां शत्रून् हन्ति)।
श्लोकः 22
श्लोकेऽस्मिन् (23) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: गुरुः (परमः आचार्यः); गुरुतमः (सर्वविद्यानां गुरुः); धाम (परमं तेजः); सत्यः (सत्यधर्मस्वरूपेण मूर्तिमान्); सत्यपराक्रमः (अमोघपराक्रमी); निमिषः (योगनिद्रायां निमीलितनेत्रः); अनिमिषः (सदा जागरूकः); स्रग्वी (पञ्चमहाभूतैः ग्रथितां वैजयन्तीमालां धारयति); वाचस्पतिः उदारधीः (वाचः अधिपतिः, विशालबुद्धिः)।
श्लोकः 23
श्लोकेऽस्मिन् (24) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अग्रणीः (मोक्षाभिलाषिणः सर्वान् परमपदं नयति); ग्रामणीः (सर्वप्राणिसमूहस्य नियन्ता); श्रीमान् (सर्वतोऽधिकतेजस्वी); न्यायः (सर्वज्ञानमार्गेषु व्याप्तः सङ्गतिभावः); नेता (संसारचक्रं प्रवर्तयति); सहस्रमूर्धा (अनन्तशिरोयुक्तः); समीरणः (प्राणरूपेण सर्वजीवान् सञ्चालयति); विश्वात्मा (विश्वस्य आत्मा); सहस्राक्षः (अनन्तनेत्रयुक्तः); सहस्रपात् (अनन्तचरणयुक्तः)।
श्लोकः 24
श्लोकेऽस्मिन् (25) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: आवर्तनः (संसारचक्रे परिभ्रमति); निवृत्तात्मा (संसारबन्धनैः अस्पृष्टस्वरूपः); संवृतः (सर्वावरिकया अविद्यया आवृतः); सम्प्रमर्दनः (विभूतिभिः रुद्रयमादिरूपैः सर्वप्राणिषु प्रहारं करोति); अहःसंवर्तकः (सूर्यरूपेण दिनरात्र्योः क्रमं नियमयति); वह्निः (अग्निरूपेण यज्ञेषु देवानां हविः वहति); अनिलः (स्थिरनिवासरहितः); धरणीधरः (लोकान्, आदिशेषं, दिग्गजान् च धारयति)।
श्लोकः 25
श्लोकेऽस्मिन् (26) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: सुप्रसादः (यस्य प्रसादः अद्भुतः, यतः हन्तुम् इच्छन्तं शिशुपालादीन् अपि मोक्षं ददाति); प्रसन्नात्मा (यस्य चित्तं रजस्तमोभ्यां कदापि मलिनं न भवति); विश्वधृक् (स्वशक्त्या विश्वं धारयति); विश्वभुक् (लोकान् भुङ्क्ते, पालयति वा); विभुः (नानारूपाणि धारयति); सत्कर्ता (हितं प्रयच्छति); सत्कृतः (पूजार्हैरपि पूज्यते); साधुः (न्यायानुसारं कर्म करोति); जह्नुः (प्रलये सर्वभूतान् स्वस्मिन् लीनान् करोति); नारायणः (नरः आत्मा; सर्वभूतेषु निवसतीति नारायणः); नरः (सर्वं नियमयति; नित्यः परमात्मा नरः इति उच्यते)।
श्लोकः 26
श्लोकेऽस्मिन् (27) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: असङ्ख्येयः (नामरूपभेदरूपसङ्ख्यारहितः); अप्रमेयात्मा (यस्य स्वरूपं कुत्रापि प्रमाणेन ग्रहीतुं न शक्यते); विशिष्टः (सर्वतोऽधिकः); शिष्टकृत् (सर्वान् आज्ञापयति, शिष्टान् सज्जनान् रक्षति च); शुचिः (पवित्रः); सिद्धार्थः (यस्य प्रयोजनं सदा सिद्ध्यति); सिद्धसङ्कल्पः (यस्य सङ्कल्पाः सदा सिद्धाः); सिद्धिदः (साधनयोग्यताम् अनुसृत्य साधकेभ्यः सिद्धिं ददाति); सिद्धिसाधनः (योग्यानि कर्माणि सिद्धिं प्रापयति)।
श्लोकः 27
श्लोकेऽस्मिन् (28) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: वृषाही (धर्मस्य धारकः); वृषभः (भक्तानाम् अभीष्टं वर्षति); विष्णुः (सर्वव्यापकः); वृषपर्वा (परमं पदं प्राप्तुम् इच्छुकेभ्यः धर्मस्वरूपाणि पर्वाणि सोपानरूपेण दत्तवान्); वृषोदरः (यस्य उदरं सन्तानं वर्षति); वर्धनः (भक्तानाम् आनन्दं वर्धयति); वर्धमानः (विश्वरूपेण विस्तरते); विविक्तः (अस्पृष्टः अप्रभावितश्च); श्रुतिसागरः (यस्मिन् सर्वाः श्रुतयः वेदवाक्यानि च प्रवहन्ति)।
श्लोकः 28
श्लोकेऽस्मिन् (29) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: सुभुजः (लोकरक्षणसमर्थैः श्रेष्ठैः बाहुभिः युक्तः); दुर्धरः (विश्वं धारयति, यत् कार्यम् अन्यः कोऽपि कर्तुं न शक्नोति); वाग्मी (यस्मात् वेदवाक्यानि निर्गच्छन्ति); महेन्द्रः (महान् ईश्वरः परमं तत्त्वम्, सर्वेषां देवानां देवः); वसुदः (धनं ददाति); वसुः (स्वयं वसुरूपः); नैकरूपः (एकनिर्दिष्टरूपरहितः); बृहद्रूपः (वराहादिरहस्यरूपाणि स्वीकरोति); शिपिविष्टः (शिपिः गौः; यज्ञरूपेण गोषु निवसति); प्रकाशनः (सर्वं प्रकाशयति)।
श्लोकः 29
श्लोकेऽस्मिन् (30) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: ओजस्तेजोद्युतिधरः (बल-वीर्य-दीप्तियुक्तः); प्रकाशात्मा (यस्य रूपं तेजोमयम्); प्रतापनः (सूर्यादिविभूतिरूपेण जगत् तपति); ज्ञानम् (धर्म-ज्ञान-वैराग्यादिगुणैः समृद्धः); स्पष्टाक्षरः (ओङ्काररूपेण स्पष्टस्वरः, यत् भगवतः प्रकटनध्वनिः); मन्त्रः (ऋक्-साम-यजुरादिमन्त्रस्वरूपेण प्रकटितः; अथवा मन्त्रैः ज्ञायमानः); चन्द्रांशुः (चन्द्रस्य किरणवत् सूर्यतापेन पीडितानां जनानां शान्तिं ददाति, तथैव संसारतापपीडितानां शरणं प्रयच्छति); भास्करद्युतिः (सूर्यस्य तेजोयुक्तः)।
श्लोकः 30
श्लोकेऽस्मिन् (31) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अमृतांशूद्भवः (क्षीरसागरमथने चन्द्रस्य उत्पत्तेः मूलभूतः परमात्मा); भानुः (दीप्यमानः); शशबिन्दुः (शशचिह्नयुक्तः, अर्थात् चन्द्रः); सुरेश्वरः (सर्वदेवानां सत्कर्मिणां च स्वामी); औषधम् (संसाररूपस्य महारोगस्य औषधम्); जगतः सेतुः (संसारसागरं तरितुं साहाय्यकः); सत्यधर्मपराक्रमः (धर्मसर्वज्ञताशक्त्यादिगुणाः सर्वे सत्याः)।
श्लोकः 31
श्लोकेऽस्मिन् (32) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: भूतभव्यभवन्नाथः (भूत-भविष्यत्-वर्तमानानां सर्वभूतानां नाथः); पवनः (पवित्रकारी); पावनः (गतिं प्रवर्तयति); अनलः (जीवात्मा 'अनः' प्राणं स्वात्मरूपेण जानातीति 'अनलः'); कामहा (मोक्षाभिलाषिणां कामवासनां हन्ति); कामकृत् (शुद्धचित्तानां भक्तानाम् अभिलाषान् पूरयति); कान्तः (अत्यन्तं सुन्दरः); कामः (चतुर्विधपुरुषार्थप्राप्त्यर्थम् अभिलष्यमाणः); कामप्रदः (भक्तानां कामान् उदारतया पूरयति); प्रभुः (सर्वान् अतिक्रम्य स्थितः)।
श्लोकः 32
श्लोकेऽस्मिन् (33) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: युगादिकृत् (युगादीनां कालभेदानां कारणम्); युगावर्तः (कालरूपेण सत्ययुगादिचतुर्युगानां पुनरावर्तनं करोति); नैकमायः (एकमेव न, अपि तु बहुविधमायारूपाणि धारयति); महाशनः (कल्पान्ते सर्वं भक्षयति); अदृश्यः (पञ्चज्ञानेन्द्रियैः ग्रहीतुम् अशक्यः); व्यक्तरूपः (विश्वरूपेण स्थूलरूपं स्पष्टं दृश्यते); सहस्रजित् (युद्धे देवानाम् असङ्ख्यशत्रून् जयति); अनन्तजित् (सर्वशक्तिमत्त्वेन सर्वदा सर्वत्र विजयी)।
श्लोकः 33
श्लोकेऽस्मिन् (34) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: इष्टः (परमानन्दस्वरूपत्वात् सर्वेषां प्रियः); अविशिष्टः (सर्वेषु अन्तर्निवसति); शिष्टेष्टः (शिष्टानां ज्ञानिनां प्रियः); शिखण्डी (शिखण्डः मयूरपिच्छम्; गोपरूपे मुकुटालङ्कारार्थं यः तद् धारयति); नहुषः (मायया सर्वप्राणिनां बन्धनकारी; 'नह्' धातुः बन्धने); वृषः (धर्मस्वरूपः); क्रोधहा (सज्जनानां क्रोधं नाशयति); क्रोधकृत्कर्ता (दुर्जनेषु क्रोधम् उत्पादयति); विश्वबाहुः (सर्वभूतानि बाहुरूपाणि यस्य; सर्वेषां आधारः); महीधरः (महिः पृथिवी पूजा च उभयं यः धारयति; पृथिवीं धारयति, सर्वविधपूजां च स्वीकरोति)।
श्लोकः 34
श्लोकेऽस्मिन् (35) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अच्युतः (जन्मादिषड्विकाररहितः); प्रथितः (जगत्सृष्ट्यादिकार्यैः प्रसिद्धः); प्राणः (हिरण्यगर्भरूपेण सर्वभूतेषु प्राणं सञ्चारयति); प्राणदः (देवासुरेभ्यः प्राणशक्तिं ददाति, तां हृत्वा तान् संहरति च); वासवानुजः (वामनावतारे इन्द्रस्य अनुजरूपेण जातः); अपां निधिः (जलानां समूहः सागरः); अधिष्ठानम् (सर्वस्य आश्रयः); अप्रमत्तः (कर्मफलानि योग्येभ्यः दातुं सदा सजगः); प्रतिष्ठितः (स्वमहिम्नि स्थितः आधृतश्च)।
श्लोकः 35
श्लोकेऽस्मिन् (36) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: स्कन्दः (वायुरूपेण सर्वं सञ्चालयति); स्कन्दधरः (धर्ममार्गं स्कन्दं धारयति); धुर्यः (जन्मादिरूपेण सर्वभूतानां भारं वहति); वरदः (वरान् ददाति); वायुवाहनः (आवहादीन् सप्त वायून् स्पन्दयति); वासुदेवः (वसुः देवश्च उभयं यः); बृहद्भानुः (महान् तेजःस्वरूपः); आदिदेवः (सर्वदेवानाम् उत्पत्तिकारणभूतः दिव्यस्वरूपः); पुरन्दरः (देवशत्रूणां पुराणि विनाशयति)।
श्लोकः 36
श्लोकेऽस्मिन् (37) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अशोकः (शोकमोहक्षुत्पिपासाजन्ममरणरूपैः षड्भिः दोषैः रहितः); तारणः (संसारसागरात् जीवान् उद्धरति); तारः (गर्भवासजन्मजरामरणादिभयात् जीवान् मोचयति); शूरः (महापराक्रमी, यः धर्मार्थकाममोक्षरूपान् चतुरः पुरुषार्थान् पूरयति); शौरिः (शूरस्य पौत्रः वसुदेवपुत्रः कृष्णरूपेण जातः); जनेश्वरः (सर्वभूतानाम् ईश्वरः); अनुकूलः (सर्वभूतानाम् आत्मरूपेण सर्वेषां हितकारी, यतः कोऽपि स्वात्मविरुद्धं न करोति); शतावर्तः (यस्य अनेके अवताराः सन्ति); पद्मी (हस्ते पद्मधारी); पद्मनिभेक्षणः (कमलसदृशनेत्रः)।
श्लोकः 37
श्लोकेऽस्मिन् (38) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: पद्मनाभः (हृत्पद्मस्य मध्यभागे नाभौ निवसति); अरविन्दाक्षः (यस्य नेत्रे अरविन्दसदृशे); पद्मगर्भः (हृत्पद्मस्य मध्ये पूजार्हः); शरीरभृत् (अन्न-प्राणरूपेण प्राणिनां शरीराणि धारयति, पोषयति च); महर्द्धिः (महती ऋद्धिः यस्य); ऋद्धः (जगद्रूपेण स्थितः दृश्यते); वृद्धात्मा (यस्य आत्मा अर्थात् शरीरं पुरातनम्); महाक्षः (द्वौ बहवः वा महिमायुक्ताः नेत्राः यस्य); गरुडध्वजः (गरुडः यस्य ध्वजे)।
श्लोकः 38
श्लोकेऽस्मिन् (39) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अतुलः (यस्य तुल्यः अन्यः कोऽपि नास्ति); शरभः (शरीरं नश्वरत्वात् 'शरः' इति कथ्यते); भीमः (यस्मात् सर्वे भयं प्राप्नुवन्ति); समयज्ञः (सृष्टिस्थितिप्रलयानां कालं जानाति); हविर्हरिः (यज्ञेषु हविषः भागं स्वीकरोति); सर्वलक्षणलक्षण्यः (सर्वैः प्रमाणैः लभ्यमानं परमं ज्ञानम्, अर्थात् परमात्मा); लक्ष्मीवान् (यस्य वक्षसि लक्ष्मीः सदा निवसति); समितिञ्जयः (समितौ अर्थात् युद्धे विजयी)।
श्लोकः 39
श्लोकेऽस्मिन् (40) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: विक्षरः (क्षयरहितः); रोहितः (रोहितनामकमत्स्यरूपं धृतवान्); मार्गः (मोक्षाभिलाषिभिः अन्विष्यमाणः); हेतुः (विश्वस्य निमित्तकारणम् उपादानकारणं च); दामोदरः (इन्द्रियनिग्रहादिसाधनैः यस्य चित्तं परमकोमलम्); सहः (सर्वं वशीकरोति); महीधरः (पर्वतरूपेण पृथिवीं धारयति); महाभागः (स्वेच्छया शरीरं धारयित्वा परमानन्दं भुङ्क्ते); वेगवान् (अत्यन्तवेगयुक्तः); अमिताशनः (प्रलयकाले सर्वान् लोकान् भक्षयति)।
श्लोकः 40
श्लोकेऽस्मिन् (41) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: उद्भवः (सृष्टेः उपादानकारणम्); क्षोभणः (सृष्टिकाले प्रकृत्या पुरुषे प्रविश्य क्षोभम् उत्पादयति); देवः (सृष्ट्यादिकार्यैः लीलां करोति, 'दिव्यति' इति); श्रीगर्भः (यस्य गर्भे श्रीः अर्थात् संसाररूपेण तस्य विशिष्टा विभूतिः स्थिता); परमेश्वरः ('परमः' उत्कृष्टः, 'ईश्वरः' सर्वभूतेषु शासनकर्ता); करणम् (विश्वसृष्ट्युत्पत्तौ परमं साधनम्); कारणम् (कारणरूपः, यः अन्यान् कर्मणि प्रवर्तयति); कर्ता (स्वतन्त्रः अतएव स्वस्य स्वामी); विकर्ता (अनुपमं विश्वं निर्मिमीते); गहनः (यस्य स्वरूपं महिमा कर्माणि च कोऽपि ज्ञातुं न शक्नोति); गुहः (मायाशक्त्या स्वस्वरूपं गोपयति)।
श्लोकः 41
श्लोकेऽस्मिन् (42) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: व्यवसायः (पूर्णतया ज्ञानस्वरूपः); व्यवस्थानः (यस्मिन् विश्वस्य सुव्यवस्थितं नियमनं स्थितम्); संस्थानः (यस्मिन् सर्वे प्राणिनः प्रलयावस्थासु स्थिताः); स्थानदः (कर्मानुसारं ध्रुवादिभ्यः विशिष्टं पदं ददाति); ध्रुवः (अविनाशी); परर्द्धिः (अतिश्रेष्ठप्रकारेण ईश्वरत्वयुक्तः); परमस्पष्टः (यस्मिन् 'परा' अर्थात् परमं 'मा' अर्थात् लक्ष्मीः निवसति; अथवा यः अन्यसहायं विना सर्वभूतेषु श्रेष्ठः); तुष्टः (परमस्वरूपः); पुष्टः (सर्वत्र परिपूर्णः); शुभेक्षणः (यस्य ईक्षणं सर्वभूतेषु शुभं करोति; मोक्षार्थिनां मोक्षं, भोगार्थिनां भोगं ददाति, संशयान् निवार्य हृदयग्रन्थीन् छिनत्ति च)।
श्लोकः 42
श्लोकेऽस्मिन् (43) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: रामः (योगिनः यत्र रमन्ते, सर्वदा आनन्दस्वरूपः); विरामः (यस्मिन् सर्वभूतानां विरामः अर्थात् समाप्तिः भवति); विरजः (यस्मिन् भोगेच्छा शान्ता); मार्गः (मार्गरूपः); नेयः (आध्यात्मिकसाक्षात्कारेण जीवं परमात्मनि नयति); नयः (ज्ञानप्रकाशरूपेण नेता); अनयः (यस्य नेता कोऽपि नास्ति); वीरः (पराक्रमी); शक्तिमतां श्रेष्ठः (ब्रह्मादिसर्वशक्तिमतां मध्ये परमशक्तिमान्); धर्मः (सर्वभूतानाम् आधारः); धर्मविदुत्तमः (धर्मस्य परमज्ञाता; यतः श्रुतिस्मृत्यात्मकानि सर्वाणि शास्त्राणि तस्य आज्ञारूपाणि)।
श्लोकः 43
श्लोकेऽस्मिन् (44) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: वैकुण्ठः (विविधतत्त्वानां सम्मेलनं 'विकुण्ठम्'; तस्य कर्ता वैकुण्ठः); पुरुषः (सर्वस्य पूर्वं विद्यमानः); प्राणः (क्षेत्रज्ञरूपेण जीवति, अथवा प्राणरूपेण कार्यं करोति); प्राणदः (जीवनदाता); प्रणवः (ओङ्कारेण स्तुतः, यस्मै ओङ्कारेण प्रणामः क्रियते); पृथुः (जगद्रूपेण स्वयं विस्तृतः); हिरण्यगर्भः (सुवर्णाण्डस्य कारणम्, यस्मात् ब्रह्मा जातः); शत्रुघ्नः (देवशत्रून् हन्ति); व्याप्तः (कार्यमात्रेषु कारणरूपेण व्याप्तः); वायुः (भक्तानां प्रति गच्छति); अधोक्षजः (मूलस्वरूपात् कदापि च्युतः न भवति, अतः अधोक्षजः)।
श्लोकः 44
श्लोकेऽस्मिन् (45) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: ऋतुः (कालस्वरूपः, 'ऋतु' शब्देन निर्दिष्टः); सुदर्शनः (यस्य दर्शनं ज्ञानरूपम्, परमं शुभफलं मोक्षं ददाति); कालः (सर्वस्य परिमाणं सीमां च करोति); परमेष्ठी (हृदयाकाशे परमे महिम्नि स्थितः); परिग्रहः (सर्वत्र व्याप्य शरणागतैः सर्वतः गृह्यते; अथवा भक्तैः कृतान् हवींषि गृह्णाति); उग्रः (सूर्यादीनामपि भयकारणम्); संवत्सरः (यस्मिन् सर्वे प्राणिनः निवसन्ति); दक्षः (जगद्रूपेण वर्धते); विश्रामः (क्षुत्पिपासादिविविधतापोर्मिभिः सहिते संसारसागरे शान्तिं कामयमानेभ्यः विश्रामं मोक्षं ददाति; अविद्याभिमानमोहादिभिः पीडितानां च); विश्वदक्षिणः (सर्वेभ्यः अधिकदक्षः; अथवा सर्वत्र निपुणः)।
श्लोकः 45
श्लोकेऽस्मिन् (46) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: विस्तारः (यस्मिन् सर्वे लोकाः प्रकटिताः); स्थावरस्थाणुः (यत्र पृथिव्यादयः दीर्घकालस्थायिनः पदार्थाः स्थिताः, स प्रभुः स्थावरः स्थाणुश्च); प्रमाणम् (शुद्धचैतन्यस्वरूपः); बीजमव्ययम् (संसारस्य बीजं कारणं च, स्वयं अविकारी); अर्थः (आनन्दस्वरूपत्वात् सर्वैः अर्थ्यमानः); अनर्थः (स्वयं पूर्णत्वात् अन्यः अर्थः अपेक्षितः नास्ति); महाकोशः (अन्नमयप्राणमयादीन् महाकोशान् आवरणरूपेण धारयति); महाभोगः (आनन्दः यस्य महान् भोगस्रोतः); महाधनः (सर्वं विश्वं धनरूपेण भोगार्थम् अधिगतवान्)।
श्लोकः 46
श्लोकेऽस्मिन् (47) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अनिर्विण्णः (स्वभावतः पूर्णत्वात् कदापि प्रमादी न भवति); स्थविष्ठः (विश्वरूपपुरुषस्वरूपत्वात् विशालकायः); अभूः (जन्मरहितः; अथवा यस्य अस्तित्वं नास्ति); धर्मयूपः (धर्माणां यज्ञस्तम्भः; यस्मिन् सर्वे धर्मरूपाः उपासनाः यज्ञपशुः यूपे इव बद्धाः); महामखः (यस्य यज्ञाः निर्वाणफलदायकत्वात् 'महान्' इति उच्यन्ते); नक्षत्रनेमिः (सर्वनक्षत्राणां हृदयम्); नक्षत्री (चन्द्ररूपेण नक्षत्रस्वरूपः); क्षमः (सर्वत्र निपुणः); क्षामः (मनसः सर्वविकारेषु क्षीणेषु शुद्धस्वात्मस्थितिं प्राप्तः); समीहनः (सृष्ट्यादिकार्याय सम्यक् प्रयतते)।
श्लोकः 47
श्लोकेऽस्मिन् (48) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: यज्ञः (सर्वज्ञः); इज्यः (यज्ञेषु पूजार्हः); महेज्यः (सर्वेषु पूजितेषु देवेषु केवलः मोक्षप्रदानसमर्थः); क्रतुः (यस्मिन् यज्ञे यूपः स्थितः, सः क्रतुः); सत्रम् (विहितधर्मस्वरूपः); सतां गतिः (मोक्षार्थिनां सत्पुरुषाणां एकमात्रम् आधारः); सर्वदर्शी (जन्मजातेन ज्ञानेन जीवानां सर्वानि शुभाशुभकर्माणि पश्यति); विमुक्तात्मा (स्वभावतः मुक्तः); सर्वज्ञः (सर्वरूपः सर्वस्य ज्ञाता च); ज्ञानमुत्तमम् (सर्वेभ्यः श्रेष्ठा, जन्मरहिता, देशकालानविच्छिन्ना, सर्वसिद्धीनां कारणभूता चैतन्यरूपा ज्ञानशक्तिः)।
श्लोकः 48
श्लोकेऽस्मिन् (49) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: सुव्रतः (शरणागतान् रक्षितुं महान् व्रतं धारयति); सुमुखः (प्रसन्नमुखः); सूक्ष्मः (शब्दादिस्थूलकारणरहितत्वात् सूक्ष्मः); सुघोषः (यस्य मङ्गलध्वनिः वेदः; अथवा मेघवत् गम्भीरमधुरः घोषः यस्य); सुखदः (सज्जनेभ्यः सुखं ददाति); सुहृत् (प्रतिफलम् अनपेक्ष्य साहाय्यं करोति); मनोहरः (अनुपमेन आनन्दस्वरूपेण मनः आकर्षति); जितक्रोधः (क्रोधं जितवान्); वीरबाहुः (वैदिकधर्मस्थापनार्थम् असुरसंहारे प्रदर्शितपराक्रमयुक्तबाहुः); विदारणः (धर्मविरुद्धजीवितान् नाशयति)।
श्लोकः 49
श्लोकेऽस्मिन् (50) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: स्वापनः (अज्ञानरूपनिद्रायां जीवान् प्रलीयमानान् करोति); स्ववशः (अन्येन अवशीकृतः न, स्वयमेव स्ववशः; सर्वस्य सृष्टिप्रक्रियायाः कारणत्वात्); व्यापी (आकाशवत् सर्वत्र व्याप्य स्थितः); नैकात्मा (विविधरूपेण विश्वप्रक्रियानां साहाय्यभूतैः अभिकरणैः प्रकटितः); नैककर्मकृत् (सृष्टिस्थितिप्रक्रियासु असङ्ख्यकर्माणि करोति); वत्सरः (यस्मिन् सर्वं निवसति); वत्सलः (भक्तेषु स्नेहवान्); वत्सी (प्रियान् रक्षति); रत्नगर्भः (समुद्रे रत्नानि निगूढानि; भगवान् समुद्ररूपं धृतवान् अतः अयं नामा); धनेश्वरः (सर्वधनानां स्वामी)।
श्लोकः 50
श्लोकेऽस्मिन् (51) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: धर्मगुप् (धर्मस्य रक्षकः); धर्मकृत् (धर्माधर्मयोः उपरि स्थितः; धर्मपरम्पराः स्थापयितुं धर्मं करोति); धर्मी (धर्मस्य धारकः); सत् (सत्यस्वरूपः परब्रह्म); असत् (अपरब्रह्मरूपेण जगत् प्रकटितः, अतः 'असत्' इति उच्यते, यतः तस्य वास्तविकसत्ता नास्ति); क्षरम् (परिवर्तनशीलाः सर्वे जीवाः); अक्षरम् (अविकारी); अविज्ञाता (कर्तृत्वादि जीवधर्मरहितः); सहस्रांशुः (अनन्तरश्मियुक्तः, सूर्यः); विधाता (अनन्तवत् विश्वं धारयतां सर्वेषाम् अभिकरणानाम् अनन्य आधारः); कृतलक्षणः (चैतन्यस्वरूपः)।
श्लोकः 51
श्लोकेऽस्मिन् (52) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: गभस्तिनेमिः (सूर्यरूपेण गभस्तीनां मध्ये स्थितः); सत्त्वस्थः (स्वभावतः प्रकाशमयं सत्त्वगुणे विशेषतः स्थितः); सिंहः (सिंहवत् दुर्धर्षशक्तियुक्तः); भूतमहेश्वरः (सर्वभूतानां परमः ईश्वरः); आदिदेवः (सर्वभूतानाम् आदिः); महादेवः (परमात्मज्ञानरूपमहिम्ना महान्); देवेशः (देवानां मध्ये प्रधानः तेषां स्वामी); देवभृद्गुरुः (देवान् शासयन्तम् इन्द्रं नियमयति, अतः इन्द्रस्यापि गुरुः)।
श्लोकः 52
श्लोकेऽस्मिन् (53) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: उत्तरः (संसारात् उत्तीर्णः मुक्तः); गोपतिः (गोपरूपेण गाः पालयति कृष्णः; पृथिव्याः स्वामी); गोप्ता (सर्वभूतानां रक्षकः); ज्ञानगम्यः (कर्मणा अथवा कर्मज्ञानसंयोगेन न लभ्यते); पुरातनः (कालेन अबाधितः, सर्वेभ्यः पूर्वं विद्यमानः); शरीरभूतभृत् (शरीरस्य निर्माणकारिणां पञ्चभूतानां स्वामी); भोक्ता (रक्षकः; अनन्तानन्दस्य भोक्ता); कपीन्द्रः ('कपि' वराहः; इन्द्रः स्वयं वराहरूपेण अवतीर्णः; अथवा रामावतारे वानराणां स्वामिरूपेण लीलां कृतवान्); भूरिदक्षिणः (यज्ञेषु यस्मै बहवः दक्षिणाः अर्प्यन्ते)।
श्लोकः 53
श्लोकेऽस्मिन् (54) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: सोमपः (सर्वयज्ञेषु देवतारूपेण सोमं पिबति); अमृतपः (स्वभावसिद्धम् अमृतानन्दं पिबति); सोमः (चन्द्ररूपेण ओषधीः पुष्णाति); पुरुजित् (बहूनां जनानां विजयी); पुरुषोत्तमः (विश्वरूपत्वात् पुरुः महान्, सर्वेषु उत्तमत्वात् सत्तमः); विनयः (दुर्जनेषु दण्डं विनयं ददाति); जयः (सर्वभूतेषु विजयी); सत्यसन्धः (यस्य सन्धा सङ्कल्पः सर्वदा सत्यः); दाशार्हः ('दश' दानम्; यस्मै दानानि अर्पणीयानि); सात्वतां पतिः ('सात्वत' इति तन्त्रस्य नाम; तद् उपदिष्टवान् अथवा तस्य भाष्यं कृतवान्)।
श्लोकः 54
श्लोकेऽस्मिन् (55) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: जीवः (क्षेत्रज्ञरूपेण प्राणैः सह सम्बद्धः); विनयितासाक्षी (सर्वभक्तानां विनयभावस्य साक्षी); मुकुन्दः (मुक्तिं ददाति); अमितविक्रमः (यस्य त्रयः पादनिक्षेपाः अपरिमिताः आसन्); अम्भोनिधिः (यस्मिन् देवादारभ्य सर्वे प्राणिनः निवसन्ति); अनन्तात्मा (देशकालकारणैः अनिर्धार्यः); महोदधिशयः (प्रलयजले शयानः, यस्मिन् विश्वस्थाः सर्वे पदार्थाः विलीनाः); अन्तकः (सर्वभूतानां अन्तं करोति)।
श्लोकः 55
श्लोकेऽस्मिन् (56) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अजः ('अ' महाविष्णुः; अतः विष्णोः जातः, कामदेवः); महार्हः (पूजार्हः); स्वाभाव्यः (नित्यपूर्णत्वात् स्वभावतः आदिरहितः); जितामित्रः (आसक्त्यादीन् आन्तरशत्रून्, रावण-कुम्भकर्णादीन् बाह्यशत्रूंश्च जितवान्); प्रमोदनः (अमृतानन्दे लीनत्वात् सदा प्रसन्नः); आनन्दः (आनन्दस्वरूपः); नन्दनः (आनन्दं ददाति); नन्दः (सर्वगुणपूर्णः); सत्यधर्मा (यस्य ज्ञानादिगुणाः सत्याः); त्रिविक्रमः (यस्य त्रिभिः पादनिक्षेपैः सम्पूर्णं जगत् व्याप्तम्)।
श्लोकः 56
श्लोकेऽस्मिन् (57) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: महर्षिः कपिलाचार्यः (सर्ववेदानां स्वामित्वात् कपिलः महर्षिः इति उच्यते); कृतज्ञः ('कृतम्' इति जगत्, यतः कार्यरूपम्); मेदिनीपतिः (पृथिव्याः स्वामी); त्रिपदः (त्रिभिः पादनिक्षेपैः युक्तः); त्रिदशाध्यक्षः (गुणप्रभावजाताः जागरस्वप्नसुषुप्तयः तिस्रः अवस्थाः, तासां साक्षी); महाशृङ्गः (महाशृङ्गयुक्तः); कृतान्तकृत् (विश्वस्य व्यक्तावस्थारूपस्य 'कृत'स्य नाशं करोति)।
श्लोकः 57
श्लोकेऽस्मिन् (58) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: महावराहः (महान् विश्ववराहः); गोविन्दः ('गो' वाक्, अर्थात् वेदवाक्यानि; यः तैः ज्ञायते सः गोविन्दः); सुषेणः (शाश्वतपार्षदरूपेण सशस्त्ररक्षकयुक्तः); कनकाङ्गदी (सुवर्णस्य अङ्गदधारी); गुह्यः (उपनिषद्गुह्यज्ञानेन ज्ञेयः; अथवा गुहायां हृदये निगूढः); गभीरः (सर्वज्ञत्वेश्वरत्वबलपराक्रमादिगुणैः परमगाम्भीर्ययुक्तः); गहनः (अतिकष्टेन प्रवेशयोग्यः; जागरस्वप्नसुषुप्तीनां तदभावस्य च साक्षी); गुप्तः (शब्दमनआदीनाम् अविषयः); चक्रगदाधरः (हस्ते चक्रं गदा च धारयति)।
श्लोकः 58
श्लोकेऽस्मिन् (59) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: वेधाः (विधानं नियमनं करोति); स्वाङ्गः (कार्यसिद्धौ स्वयं सहभागी); अजितः (विविधावतारेषु केनापि न पराजितः); कृष्णः (कृष्णद्वैपायनरूपेण ज्ञातः); दृढः (यस्य स्वरूपं सामर्थ्यं च कदापि क्षीयते न); सङ्कर्षणोऽच्युतः (सङ्कर्षणः प्रलये सर्वभूतान् स्वस्मिन् आकर्षति; अच्युतः स्वस्वरूपात् कदापि च्युतः न भवति; एतौ शब्दौ एकत्र मिलित्वा 'सङ्कर्षणः अच्युतः' इति भवति); वरुणः (सायंसूर्यः वरुणः, यतः स्वकिरणान् स्वस्मिन् सङ्कोचयति); वारुणः (मित्रवरुणयोः पुत्रौ वसिष्ठाऽगस्त्यरूपेण प्रकटितः प्रभुः); वृक्षः (वृक्षवत् अचलः); पुष्करेक्षणः (हृत्पद्मे ध्यायमानः चैतन्यप्रकाशरूपेण प्रकाशते; अथवा कमलनेत्रः); महामनाः (मनसा एव सृष्टिस्थितिप्रलयरूपाणि त्रीणि कार्याणि करोति)।
श्लोकः 59
श्लोकेऽस्मिन् (60) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: भगवान् (जीवानां सृष्टिलयबन्धमोक्षज्ञानाज्ञानानि यः जानाति सः भगवान्); भगहा (प्रलये षड्भगान् स्वस्मिन् संहरति); आनन्दी (यस्य स्वरूपम् आनन्दः); वनमाली (पञ्चभूतात्मकां वैजयन्तीं नाम वनमालां धारयति); हलायुधः (बलभद्रावतारे हलम् आयुधरूपेण धारितवान्); आदित्यः (वामनावतारे अदितेः पुत्रत्वेन जातः); ज्योतिरादित्यः (सूर्यमण्डलस्य तेजसि स्थितः); सहिष्णुः (उष्णशीतादिविरुद्धद्वन्द्वानि सहते); गतिसत्तमः (सर्वेषां परमः आश्रयः आधारः श्रेष्ठश्च)।
श्लोकः 60
श्लोकेऽस्मिन् (61) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: सुधन्वा (परमोत्कृष्टं शार्ङ्गनामकं धनुः आयुधरूपेण धारयति); खण्डपरशुः (शत्रुनाशकः परशुः); दारुणः (दुर्मार्गगामिषु कठोरः निर्दयः च); द्रविणप्रदः (भक्तेभ्यः अभीष्टं धनं ददाति); दिवःस्पृक् (स्वर्गं स्पृशति); सर्वदृग्व्यासः (यस्य बुद्धिः सर्वं परिवेष्टयति); वाचस्पतिः अयोनिजः (सर्वविद्यानां स्वामी 'वाचस्पतिः'; मातुः अजातः 'अयोनिजः'; एतौ गुणौ मिलित्वा संयुक्तं नाम)।
श्लोकः 61
श्लोकेऽस्मिन् (62) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: त्रिसामा (देवव्रतनाम्नि त्रिभिः सामभिः सामगानगायकैः स्तूयमानः); सामगः (सामगानं गायति); साम (वेदेषु अहं सामवेदः अस्मि इति); निर्वाणम् (यत्र सर्वदुःखानां निवृत्तिः, यत् परमानन्दस्वरूपम्); भेषजम् (संसाररोगस्य औषधम्); भिषक् (वैद्यः इति भगवान् उच्यते); सन्न्यासकृत् (मोक्षार्थं चतुर्थम् आश्रमं सन्न्यासाख्यं स्थापितवान्); समः (सन्न्यासिनां कृते चित्तशमः परमः साधनः इति विहितवान्); शान्तः (सांसारिकसुखेषु निरासक्तः शान्तः); निष्ठा (प्रलये यस्मिन् सर्वभूतानि लीनानि भवन्ति); शान्तिः (यस्मिन् अविद्यायाः पूर्णतया नाशः; तद् ब्रह्म); परायणम् (परमः अवस्थाविशेषः यतः निम्नावस्थां प्रति पुनरागमनं नास्ति)।
श्लोकः 62
श्लोकेऽस्मिन् (63) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: शुभाङ्गः (मनोहररूपः); शान्तिदः (शान्तिं ददाति, यत् रागद्वेषादिरहितावस्था); स्रष्टा (सृष्टिचक्रस्यादौ सर्वं निर्मितवान्); कुमुदः ('कु' पृथिवी; तस्यां रमते); कुवलेशयः ('कु' पृथिवी, तस्याः परिवेष्टनं जलम्, अतः 'कुवल' जलम्; जले शयानः; अथवा 'कुवल' सर्पाणाम् अधोभागः, तस्मिन् आदिशेषरूपे शयानः कुवलेशयः); गोहितः (कृष्णावतारे गोवर्धनगिरिम् उद्धृत्य गाः रक्षितवान्); गोपतिः (पृथिव्याः स्वामी विष्णुः); गोप्ता (पृथिव्याः रक्षकः; अथवा मायया स्वं गोपयति); वृषभाक्षः (यस्य नेत्रैः भक्तेभ्यः अभीष्टवस्तूनि वर्षन्ति; यस्य दृष्टिः धर्मपूर्णा); वृषप्रियः (यस्य धर्मः वृषः प्रियः)।
श्लोकः 63
श्लोकेऽस्मिन् (64) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अनिवर्ती (असुरसमरे कदापि पृष्ठभङ्गं न करोति; अथवा धर्मनिष्ठः सन् धर्मं कदापि न त्यजति); निवृत्तात्मा (यस्य चित्तं स्वभावतः इन्द्रियविषयेभ्यः निवृत्तम्); संक्षेप्ता (प्रलये विस्तृतं विश्वं सूक्ष्मरूपेण सङ्कोचयति); क्षेमकृत् (शरणं गतानां क्षेमं रक्षणं ददाति); शिवः (नामोच्चारणमात्रेण सर्वान् शोधयति); श्रीवत्सवक्षाः (यस्य वक्षसि श्रीवत्सचिह्नम्); श्रीवासः (यस्य वक्षसि श्रीदेवी सदा निवसति); श्रीपतिः (क्षीरसागरमथने श्रीदेवी सर्वान् देवासुरान् उपेक्ष्य यं पतिरूपेण वृतवती; अथवा 'श्री' परमा शक्तिः, तस्याः स्वामी); श्रीमतां वरः (वेदशक्तिधनयुक्तेषु ब्रह्मादिषु देवेषु श्रेष्ठः)।
श्लोकः 64
श्लोकेऽस्मिन् (65) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: श्रीदः (भक्तेभ्यः समृद्धिं ददाति); श्रीशः (श्रीदेव्याः स्वामी); श्रीनिवासः ('श्री' इति शब्दात् सम्पन्नाः पुरुषाः, अर्थात् गुणैः शक्तिभिश्च युक्ताः; तेषु निवसति यः सः श्रीनिवासः); श्रीनिधिः (सर्वश्रीणां गुणशक्तीनां च आश्रयः); श्रीविभावनः (कर्मानुसारं सर्वविधां समृद्धिं सद्गुणं च ददाति); श्रीधरः (सर्वमातरं श्रियं वक्षसि धारयति); श्रीकरः (स्तुवतां चिन्तयतां पूजयतां च भक्तान् सद्गुणिनः शक्तिमतः च करोति); श्रेयः (अक्षयशुभसुखप्राप्तिः श्रेयः; तादृशी अवस्था भगवत्स्वरूपम्); श्रीमान् (यस्मिन् सर्वाः श्रियः शक्तिः सद्गुणः सौन्दर्यादि च विद्यन्ते); लोकत्रयाश्रयः (त्रिलोकानाम् आधारः)।
श्लोकः 65
श्लोकेऽस्मिन् (66) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: स्वक्षः (यस्य नेत्रे कमलपुष्पवत् सुन्दरे); स्वाङ्गः (यस्य अङ्गानि सुन्दराणि); शतानन्दः (अद्वैतः परमानन्दस्वरूपः); नन्दिः (परमानन्दस्वरूपः); ज्योतिर्गणेश्वरः (नक्षत्रसमूहानां स्वामी ज्योतिर्गणः); विजितात्मा (मनोरूपम् आत्मानं जितवान्); विधेयात्मा (यस्य आत्मा पूर्णतया नियमितः); सत्कीर्तिः (यस्य कीर्तिः सत्यस्वरूपा); छिन्नसंशयः (यस्य सर्वं करतलस्थफलवत् स्पष्टम् अतः संशयरहितः)।
श्लोकः 66
श्लोकेऽस्मिन् (67) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: उदीर्णः (सर्वभूतेभ्यः श्रेष्ठः); सर्वतश्चक्षुः (शुद्धचैतन्यस्वरूपत्वात् सर्वासु दिक्षु सर्वं पश्यति); अनीशः (यस्य उपरि कोऽपि ईशः नास्ति); शाश्वतस्थिरः (शाश्वतः अपि अविकारी); भूशयः (लङ्कां गन्तुं सेतुमार्गम् अन्वेषयन् समुद्रतटे भूमौ शयितवान्); भूषणः (विविधावतारैः पृथिवीं भूषितवान्); भूतिः (सर्वस्य आश्रयः सारः वा वैभवस्य उद्गमः); विशोकः (परमानन्दस्वरूपत्वात् सर्वशोकरहितः); शोकनाशनः (स्मरणमात्रेणापि भक्तानां शोकं नाशयति)।
श्लोकः 67
श्लोकेऽस्मिन् (68) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अर्चिष्मान् (यस्य अर्चिषा किरणैः सूर्यचन्द्रादयः प्रकाशमानाः); अर्चितः (सर्वलोकेषु पूजितैः ब्रह्मादिदेवैः पूज्यमानः); कुम्भः (सर्वं घटे इव स्वान्तः धारयति); विशुद्धात्मा (सत्त्वरजस्तमोगुणेभ्यः परः शुद्धचैतन्यस्वरूपः सर्वमलरहितः); विशोधनः (स्मरणमात्रेण सर्वपापानि नाशयति); अनिरुद्धः (चतुर्व्यूहेषु अन्तिमः वासुदेवसङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धाः; अथवा शत्रुभिः अबाधितः); अप्रतिरथः (यस्य सम्मुखे प्रतिस्पर्धी शत्रुः नास्ति); प्रद्युम्नः (यस्य 'द्युम्न' अर्थात् धनं श्रेष्ठं पवित्रं च; अथवा चतुर्व्यूहान्तर्गतः); अमितविक्रमः (अपरिमितपराक्रमी, यस्य पराक्रमः केनापि अबाधितः)।
श्लोकः 68
श्लोकेऽस्मिन् (69) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: कालनेमिनिहा (कालनेमिनामकम् असुरं हतवान्); वीरः (शूरः पराक्रमी); शौरिः (शूरवंशे कृष्णरूपेण जातः); शूरजनेश्वरः (अपरिमितपराक्रमेण इन्द्रादीनपि महाशक्तीन् नियन्त्रयति); त्रिलोकात्मा (अन्तर्यामिरूपेण त्रिलोकानाम् आत्मा); त्रिलोकेशः (यस्य मार्गदर्शने आज्ञायां च त्रिलोकस्थं सर्वं प्रवर्तते); केशवः ('केश' इति सूर्यमण्डलान्तः प्रसृताः किरणाः, तेषां स्वामी); केशिहा (केशिनामकम् असुरं हतवान्); हरिः (जन्ममरणचक्रस्य संसारबन्धनं तस्य कारणेन अज्ञानेन सह हरति)।
श्लोकः 69
श्लोकेऽस्मिन् (70) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: कामदेवः (धर्म-अर्थ-काम-मोक्षरूपान् चतुरः पुरुषार्थान् इच्छद्भिः कामितः); कामपालः (धर्मसम्मतान् कामान् रक्षति पूरयति च); कामी (स्वभावतः सर्वदा तृप्तकामः); कान्तः (परमसौन्दर्ययुक्तरूपः; अथवा द्विपरार्धान्ते ब्रह्मणः संहर्ता); कृतागमः (श्रुति-स्मृति-आगमरूपाणि शास्त्राणि प्रणीतवान्); अनिर्देश्यवपुः (गुणातीतत्वात् यस्य रूपं निर्धारयितुं न शक्यते); विष्णुः (यस्य तेजः आकाशे पृथिव्यां च व्याप्तम्); वीरः (गतिशक्तियुक्तः वीरकर्मकर्ता); अनन्तः (सर्वव्यापकः नित्यः सर्वात्मा देशकालस्थानैः अनवच्छिन्नः); धनञ्जयः ('अर्जुनः' चतुर्दिक्षु राज्यजयेन महाधनं प्राप्तवान् अतः धनञ्जयः; अर्जुनः भगवतः विभूतिः)।
श्लोकः 70
श्लोकेऽस्मिन् (71) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: ब्रह्मण्यः (वेदाः ब्राह्मणाः ज्ञानं च 'ब्रह्म' शब्देन निर्दिश्यन्ते; तेषां वर्धकत्वात् ब्रह्मण्यः); ब्रह्मकृत् (ब्रह्म अर्थात् तपः करोति); ब्रह्मा (सर्वं सृजति, सृष्टिकर्ता ब्रह्मा इव); ब्रह्म (विशालः सर्वव्यापकः; सत्यज्ञानानन्तादिलक्षणैः ज्ञापितः परमात्मा); ब्रह्मविवर्धनः (तपसः आध्यात्मिकसाधनानां च वर्धकः); ब्रह्मवित् (वेदं तस्य यथार्थार्थं च जानाति); ब्राह्मणः (ब्राह्मणरूपेण वेदविधिं सर्वं जगत् उपदिशति); ब्रह्मी (यस्मिन् तपः वेदः मनः प्राणः इत्यादीनि 'ब्रह्म' नामकानि तत्त्वानि स्थितानि); ब्रह्मज्ञः (ब्रह्मस्वरूपं जानाति); ब्राह्मणप्रियः (ब्राह्मणैः सेव्यः तेषां प्रियश्च)।
श्लोकः 71
श्लोकेऽस्मिन् (72) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: महाक्रमः (महान् पादनिक्षेपः; महाक्रमः विष्णुः अस्मभ्यं सुखं ददातु); महाकर्मा (जगत्सृष्ट्यादीनि महान्ति कर्माणि करोति); महातेजाः (यस्य तेजसा सूर्यादयः प्रकाशन्ते); महोरगः (महासर्पः आदिशेषः अपि यः); महाक्रतुः (महान् यज्ञः); महायज्ञ्वा (महान् सन् लोकहिताय यज्ञान् करोति); महायज्ञः (स्वयं महान् यज्ञः); महाहविः (सम्पूर्णं विश्वं ब्रह्मरूपेण कल्पितं स्वात्माग्नौ ब्रह्मरूपं हविः इव अर्पितम्)।
श्लोकः 72
श्लोकेऽस्मिन् (73) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: स्तव्यः (सर्वैः स्तुत्यः, यः स्वयं कमपि न स्तौति); स्तवप्रियः (स्तोत्रैः प्रसन्नः); स्तोत्रम् (भगवतः महिमगुणनामानि प्रकाशयन् स्तोत्रम्); स्तुतिः (स्तुतेः स्वरूपम्, स्तवनक्रिया); स्तोता (सर्वरूपत्वात् स्वयं स्तोत्रं गायति); रणप्रियः (जगद्रक्षणार्थं युद्धप्रियः; सुदर्शनचक्रं कौमोदकीं गदां शार्ङ्गधनुः नन्दकं खड्गं पाञ्चजन्यं शङ्खं च सदा धारयति); पूर्णः (स्वयं पूर्णः, सर्वशक्तिगुणानां स्रोतः); पूरयिता (स्वयं पूर्णः सन् अन्येभ्यः सर्वं पूरयति); पुण्यः (यस्य नामश्रवणमात्रेण सर्वपापानि नश्यन्ति); पुण्यकीर्तिः (पवित्रकीर्तिमान्, यस्य गुणाः अन्येषु महत् पुण्यं ददति); अनामयः (आन्तरबाह्यकारणजैः रोगैः अबाधितः)।
श्लोकः 73
श्लोकेऽस्मिन् (74) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: मनोजवः (सर्वव्यापकत्वात् मनसः इव वेगयुक्तः); तीर्थकरः ('तीर्थ' विद्या, कौशलशाखा; सर्वपवित्रविद्यानां स्रोतः); वसुरेताः (यस्य रेतः सुवर्णरूपं वसु, अर्थात् सुवर्णमयम्); वसुप्रदः (धनं ददाति)।
श्लोकः 74
श्लोकेऽस्मिन् (75) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: सद्गतिः (सत्पुरुषैः प्राप्यः; परमोत्कृष्टबुद्धियुक्तः); सत्कृतिः (यस्य कर्माणि जगद्रक्षणार्थानि); सत्ता (आन्तरबाह्यभेदरहितः अनुभवः; शुद्धसत्ता); सद्भूतिः (परमात्मा शुद्धसत्ताचैतन्यस्वरूपः, अबाध्यः, नानाप्रकारेण प्रकटितः); सत्परायणः (तत्त्वज्ञानिनां सत्पुरुषाणां प्राप्यं परमं पदम्); शूरसेनः (हनुमदादिवीरसैनिकयुक्तः); यदुश्रेष्ठः (यदुवंशीयेषु श्रेष्ठः); सन्निवासः (साधुज्ञानिनां आश्रयः); सुयामुनः (यमुनानदीसम्बद्धैः देवक्या-वसुदेव-नन्दगोप-यशोदा-बलराम-सुभद्रादिभिः महापुरुषैः परिवृतः)।
श्लोकः 75
श्लोकेऽस्मिन् (76) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: भूतावासः (यस्मिन् सर्वे प्राणिनः निवसन्ति); वासुदेवः (मायया सर्वं विश्वं व्याप्य स्थितः दिव्यः); सर्वासुनिलयः (जीवरूपेण यस्मिन् सर्वप्राणिनां प्राणशक्तिः प्रलीयते); अनलः (यस्य धनं शक्तिः च अपरिमितम्); दर्पहा (अधर्मपथगामिनां दर्पं शमयति); दर्पदः (धर्मपथगामिनां गौरवयुक्तं आत्माभिमानं ददाति); दृप्तः (स्वाभाविक-आनन्दोपभोगेन सदा तृप्तः); दुर्धरः (ध्याने हृदये धारयितुं अतिकठिनः); अपराजितः (आसक्त्यादिभिः आन्तरशत्रुभिः असुरादिभिः बाह्यशत्रुभिः च कदापि न जितः)।
श्लोकः 76
श्लोकेऽस्मिन् (77) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: विश्वमूर्तिः (सर्वात्मा, यस्य शरीरं सम्पूर्णं विश्वम्); महामूर्तिः (आदिशेषशय्यायां शयानः विशालरूपः); दीप्तमूर्तिः (ज्ञानमयं दीप्तरूपम्); अमूर्तिमान् (कर्मजशरीररहितः); अनेकमूर्तिः (जगद्धितार्थम् अवतारेषु बहूनि शरीराणि धारयति); अव्यक्तः (बहुरूपधारी अपि 'अयम्' इति स्पष्टतया निर्दिष्टुं न शक्यते); शतमूर्तिः (शुद्धचैतन्यस्वरूपः अपि अस्थायिप्रयोजनार्थं भिन्नरूपाणि धारयति); शताननः (शतमुखः, असङ्ख्यरूपत्वं सूचयति)।
श्लोकः 77
श्लोकेऽस्मिन् (78) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: एकः (आन्तरबाह्यविजातीयभेदरहितः, पूर्णतया अद्वैतः); नैकः (मायाजनितानि बहूनि शरीराणि यस्य); सवः (यस्मिन् यज्ञे सोमः सिध्यति उपयुज्यते च स यज्ञः); कः ('क' इति अक्षरं आनन्दं सूचयति; आनन्दरूपेण स्तूयमानः); किम् (सर्वमूल्यानां समाहारत्वात् ध्यानयोग्यः); यत् (स्वभावेन स्वयंसिद्धः; 'यत्' इति स्वाश्रितसत्ताद्योतकः); तत् (ब्रह्म 'तनोति' इति कारणात् 'तत्'); पदमनुत्तमम् (ब्रह्म 'पदम्' अर्थात् परमं स्थानम्, मोक्षार्थिनां लक्ष्यम्; तदतिरिक्तं प्राप्तव्यं किमपि नास्ति इति अनुत्तमम्); लोकबन्धुः (सर्वलोकानां मित्रम्); लोकनाथः (यं सर्वे लोकाः प्रार्थयन्ति); माधवः (मधुवंशे जातः); भक्तवत्सलः (भक्तेषु अपरिमितं स्नेहं धारयति)।
श्लोकः 78
श्लोकेऽस्मिन् (79) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: सुवर्णवर्णः (सुवर्णवर्णयुक्तः); हेमाङ्गः (यस्य शरीरं सुवर्णवत्); वराङ्गः (यस्य अङ्गानि सर्वाणि सुन्दराणि दीप्यमानानि); चन्दनाङ्गदी (सुगन्धिचन्दनलेपेन आनन्ददायकैः अङ्गदैः अलङ्कृतः); वीरहा (धर्मरक्षणार्थं हिरण्यकशिपुप्रभृतीन् वीरान् हतवान्); विषमः (यस्य समानः कोऽपि नास्ति, कोऽपि गुणेन तेन सदृशः नास्ति); शून्यः (सर्वगुणबन्धनरहितः, स्वरूपं निर्णेतुम् इच्छुकेभ्यः शून्यरूपेण भासते); घृताशीः (यस्य आशीर्वादाः अमोघाः); अचलः (सत्यस्वरूपात्, बुद्ध्यात्मना, अनन्तत्वात् च कदापि च्युतः न भवति); चलः (वायुरूपेण गच्छति)।
श्लोकः 79
श्लोकेऽस्मिन् (80) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अमानी (शुद्धचैतन्यस्वरूपत्वात् आत्मेतरेषु वस्तुषु अहङ्काररहितः); मानदः (मायया अनात्मनि आत्मबुद्धिं जनयति; अथवा भक्तेभ्यः सम्मानं कृपां च ददाति); मान्यः (सर्वेषां देवः इति सर्वैः पूजनीयः); लोकस्वामी (चतुर्दशलोकानां स्वामी); त्रिलोकधृत् (त्रिलोकान् धारयति); सुमेधाः (महती कल्याणकारिणी बुद्धिः यस्य); मेधजः (यागात् उत्पन्नः); धन्यः (सर्वप्रयोजनं प्राप्य स्वयं परितुष्टः); सत्यमेधाः (यस्य बुद्धिः सर्वदा फलवती); धराधरः (आदिशेषादिरूपैः स्वांशैः लोकान् धारयति)।
श्लोकः 80
श्लोकेऽस्मिन् (81) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: तेजोवृषः (सूर्यरूपेण सर्वदा वर्षां करोति); द्युतिधरः (यस्य रूपं सदा प्रकाशमानम्); सर्वशस्त्रभृतां वरः (सर्वशस्त्रधारिणां श्रेष्ठः); प्रग्रहः (भक्तानां उपहारान् परमानन्देन स्वीकरोति); निग्रहः (सर्वं नियमयति, अन्ततः लीनं करोति); व्यग्रः ('अग्र'-रहितः; अथवा भक्तानां प्रार्थनाः पूरयितुं सदा सावधानः); नैकशृङ्गः (वराहरूपेण चतुःशृङ्गयुक्तः); गदाग्रजः ('निगद' मन्त्रेण प्रथमं प्रकटितः; अथवा गदायाः अग्रजः)।
श्लोकः 81
श्लोकेऽस्मिन् (82) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: चतुर्मूर्तिः (विराट्, सूत्रात्मा, अव्याकृतः, तुरीयः इति चतस्रः मूर्तयः; अथवा श्वेत-रक्त-पीत-कृष्णवर्णचतुःश्रृङ्गयुक्तः); चतुर्बाहुः (शास्त्रेषु वासुदेवः इति सदा वर्ण्यते तथा चतुर्भुजः); चतुर्व्यूहः (वासुदेव-सङ्कर्षण-प्रद्युम्न-अनिरुद्धरूपेण चतुर्विधं प्रकटनम्); चतुर्गतिः (शास्त्रविहितैः चतुर्भिः आश्रमैः चतुर्भिः वर्णैः च लक्ष्यभूतः); चतुरात्मा (आसक्तिशत्रुबन्धनरहितः विशेषशक्तियुक्तः आत्मा); चतुर्भावः (यस्मात् धर्म-अर्थ-काम-मोक्षरूपाः चत्वारः पुरुषार्थाः उद्भूताः); चतुर्वेदविद् (चतुर्वेदानां यथार्थार्थं जानाति); एकपात् (एकपादः, अर्थात् एकरूपः, यः अतीन्द्रियः एकत्वं सूचयति)।
श्लोकः 82
श्लोकेऽस्मिन् (83) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: समावर्तः (संसारचक्रं सम्यक् परिभ्रामयति); अनिवृत्तात्मा (सर्वव्यापकत्वात् कुत्रापि कस्मादपि पृथक् न भवति); दुर्जयः (यः जेतुं न शक्यः); दुरतिक्रमः (यस्य भयात् सूर्यादयः अपि तस्य आज्ञां लङ्घयितुं न साहसं कुर्वन्ति); दुर्लभः (भक्त्या प्राप्यः, या स्वयं दुरभ्यासा); दुर्गमः (यः प्राप्तुं कठिनः); दुर्गः (विविधविघ्नैः यस्य प्राप्तिः दुष्करा); दुरावासः (योगिभिः समाधौ अतिकष्टेन हृदये निवासयितव्यः); दुरारिहा (असुरादिशत्रून् हन्ति)।
श्लोकः 83
श्लोकेऽस्मिन् (84) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: शुभाङ्गः (यस्य रूपं ध्यानार्थं परमशुभम्); लोकसारङ्गः (सारङ्गवत् मधुकरवत् जगतः सारं सङ्गृह्णाति); सुतन्तुः (अनन्तविस्तारयुक्तम् इदं विश्वं यस्य, अतः 'सुतन्तुः' मनोहरतन्तुजालः); तन्तुवर्धनः (जगत्तन्तुजालं विस्तारयति सङ्कोचयति वा); इन्द्रकर्मा (यस्य कर्माणि इन्द्रवत् प्रशंसार्हाणि उत्तमानि च); महाकर्मा (यस्य आकाशादयः महाभूताः कार्यरूपाः); कृतकर्मा (सर्वं सम्पादितवान्, न किमपि साधनीयम् अस्ति); कृतागमः (वेदरूपेण आगमं प्रणीतवान्)।
श्लोकः 84
श्लोकेऽस्मिन् (85) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: उद्भवः (स्वेच्छया महोत्तमानि दिव्यरूपाणि धारयति); सुन्दरः (सर्वान् मोहयति मनोहरसौन्दर्ययुक्तः); सुन्दः (परमकोमलत्वेन प्रसिद्धः); रत्ननाभः ('रत्न' सौन्दर्यसूचकम्; यस्य नाभिः अतिसुन्दरा); सुलोचनः (दीप्तनेत्रः, सर्वज्ञानस्वरूपः); अर्कः (ब्रह्मादिभिः अपि पूज्यमानः); वाजसनः (याचकेभ्यः 'वाजम्' अन्नं ददाति); शृङ्गी (प्रलये उन्नतशृङ्गयुक्तं मत्स्यरूपं धृतवान्); जयन्तः (शत्रून् सुखेन जयति); सर्वविज्जयी ('सर्ववित्' सर्वज्ञः; 'जयी' आसक्तिक्रोधादीन् आन्तरशत्रून् हिरण्याक्षादीन् बाह्यशत्रूंश्च जितवान्)।
श्लोकः 85
श्लोकेऽस्मिन् (86) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: सुवर्णबिन्दुः (यस्य अङ्गबिन्दवः सुवर्णतुल्यप्रभावन्तः); अक्षोभ्यः (रागद्वेषादिभिः विषयैः असुरैः च कदापि क्षुब्धः न भवति); सर्ववागीश्वरेश्वरः (ब्रह्मादीनां सर्वविद्यानां स्वामिनाम् अपि स्वामी); महाह्रदः (आनन्दस्वरूपः परमात्मा यस्य ध्यानिनः आनन्दसरसि निमज्जन्ति, तेन 'महाह्रदः'); महागर्तः (यस्य मायां तरितुं महागर्तवत् कठिना); महाभूतः (भूत-भविष्यत्-वर्तमानकालैः अविभक्तः); महानिधिः (सर्वमहाभूतानाम् आश्रयः, महान् अतिमूल्यश्च निधिः)।
श्लोकः 86
श्लोकेऽस्मिन् (87) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: कुमुदः ('कु' पृथिवी; भारमुक्त्या पृथिव्याः मोदं ददाति); कुन्दरः (कुन्दपुष्पवत् शुद्धानि आशीर्वादानि ददाति); कुन्दः (कुन्दपुष्पवत् सुन्दराङ्गः); पर्जन्यः (मेघवत् त्रिविधान् तापान्, अर्थात् आध्यात्मिक-आधिभौतिक-आधिदैविकान्, शमयति, अभीष्टान् वस्तूनि वर्षति च); पावनः (यस्य स्मरणमात्रेण भक्तः शुद्धो भवति); अनिलः (प्रेरणारहितः, स्वभावतः नियमरहितः; नित्यजागरूकः); अमृताशः (अमृतानन्दं भुङ्क्ते, यः स्वस्वभावः); अमृतवपुः (अमरं अक्षयं च यस्य रूपम्); सर्वज्ञः (सर्वज्ञः); सर्वतोमुखः (सर्वत्र मुखानि यस्य)।
श्लोकः 87
श्लोकेऽस्मिन् (88) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: सुलभः (पत्र-पुष्प-फलरूपाणि अल्पान्यपि भक्त्या अर्पयितुं सुलभः); सुव्रतः (शुद्धनैवेद्यं भुङ्क्ते; अथवा साक्षिरूपः, न भोक्ता); सिद्धः (यस्य प्रयोजनं सदा सिद्ध्यति; सर्वशक्तिमान् अन्यसङ्कल्पेन अबाधितः); शत्रुजित् (सर्वपापशक्तीनां विजयी); शत्रुतापनः (देवशत्रून् हन्ति); न्यग्रोधः (सर्वोपरि स्थितः, अधोदिशि च वर्धते, व्यक्तस्य सर्वस्य मूलम्); उदुम्बरः (परमकारणत्वेन 'आकाशादपि उपरि' स्थितः, सर्वतः श्रेष्ठः); अश्वत्थः (यत् परदिने अपि न तिष्ठति; विश्वं परिवर्तनशीलम् अस्य रूपम्); चाणूरान्ध्रनिषूदनः (आन्ध्रवंशीयं वीरयोद्धारं चाणूरं हतवान्)।
श्लोकः 88
श्लोकेऽस्मिन् (89) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: सहस्रार्चिः (असङ्ख्यकिरणयुक्तः); सप्तजिह्वः (अग्निरूपेण सप्तज्वालारूपाः जिह्वाः यस्य कल्प्यन्ते); सप्तैधाः (अग्निस्वरूपः सप्तविधैः एधैः, अर्थात् दीप्तिभिः युक्तः); सप्तवाहनः (सूर्यरूपेण सप्त अश्वाः वाहनानि यस्य); अमूर्तिः (स्थूलदेहरहितः, शुद्धचैतन्यस्वरूपः); अनघः (पापशोकरहितः); अचिन्त्यः (कस्यापि प्रमाणेन निर्धारयितुं अशक्यः, सर्वज्ञानं प्रमाणयन् साक्षी आत्मा); भयकृत् (दुर्मार्गगामिषु भयं जनयति; सर्वभयमूलं छिनत्ति वा); भयनाशनः (सज्जनानां भयं नाशयति)।
श्लोकः 89
श्लोकेऽस्मिन् (90) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अणुः (अत्यन्तसूक्ष्मः); बृहत् (विशालः महान् च); कृशः (भौतिकपदार्थरहितः, प्रकृतेः परः); स्थूलः (सर्वेषाम् अन्तर्यामी; लाक्षणिकार्थेन 'स्थूलः' इति वर्ण्यते); गुणभृत् (सत्त्व-रजस्-तमोगुणानाम् आधारः, यैः सृष्टिस्थितिप्रलयाः सम्पाद्यन्ते); निर्गुणः (प्रकृतिगुणरहितः); महान् (महान्); अधृतः (पृथिव्यादीनां धारकाणाम् अपि आधारः, स्वयं बाह्येन केनापि न धृतः); स्वधृतः (केवलं स्वेन एव धृतः); स्वास्यः (यस्य मुखं सुन्दरं किञ्चित् रक्तवर्णं पद्मान्तःभागवत्); प्राग्वंशः (यस्य 'वंशः' अर्थात् जगत्-प्रपञ्चः पूर्ववर्तिना कारणेन विना; सः एव परमः); वंशवर्धनः (स्वसन्ततिरूपं जगत् वर्धयति, विनाशयति च)।
श्लोकः 90
श्लोकेऽस्मिन् (91) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: भारभृत् (अनन्तरूपेण पृथिव्या भारं वहति); कथितः (वेदैः सर्वोत्तमरूपेण वर्णितः, यस्य विषये सर्वे वेदाः वदन्ति); योगी (योगः अत्र ज्ञानम्; तेन प्राप्यः योगी; अथवा स्वस्वरूपे परमात्मनि नित्यस्थितः); योगीशः (आत्मज्ञानयोगात् कदापि च्युतः न भवति, विघ्नैः अन्ये योगिनः यथा स्खलन्ति तथा न); सर्वकामदः (सर्वान् अभीष्टफलान् ददाति); आश्रमः (संसाररूपवने भ्रमतां सर्वेषां विश्रामदाता); श्रमणः (विवेकरहितेषु जीवेषु क्लेशान् जनयति); क्षामः (सर्वप्राणिनां क्षयं प्रलयं च करोति); सुपर्णः (संसारवृक्षरूपेण वेदमन्त्रस्वरूपाः शोभनाः पर्णाः यस्य); वायुवाहनः (यस्य भयात् वायुः सर्वान् जीवान् वहति)।
श्लोकः 91
श्लोकेऽस्मिन् (92) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: धनुर्धरः (रामरूपेण महद्धनुः धृतवान्); धनुर्वेदः (दशरथपुत्रः रामः धनुर्विद्यायाः आचार्यः); दण्डः (दण्डनीतिस्वरूपः सर्वदण्डकेषु श्रेष्ठः); दमयिता (दुष्टान् यमरूपेण राजरूपेण च दण्डयति); दमः (धर्मसम्मतदण्डेन मनुष्येषु आत्मसंयमरूपः); अपराजितः (कदापि कस्यापि शत्रोः पराजितः न भवति); सर्वसहः (सर्वकर्मकुशलः सर्वं समतया सहते); नियन्ता (प्रत्येकं जनं स्वस्वकर्तव्येषु नियोजयति); अनियमः (यस्य उपरि बाह्यः नियमः न प्रवर्तते, सः स्वयं सर्वस्य नियामकः); अयमः (यमस्य अधिकारः यस्मिन् नास्ति; मृत्युरहितः)।
श्लोकः 92
श्लोकेऽस्मिन् (93) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: सत्त्ववान् (शौर्य-पराक्रम-धैर्यादिबलवर्धकगुणयुक्तः); सात्त्विकः (स्वभावतः सत्त्वगुणे प्रतिष्ठितः); सत्यः (सत्पुरुषेषु सत्यरूपेण स्थितः); सत्यधर्मपरायणः (सत्यधर्मस्य सर्वाङ्गीण-आधारः); अभिप्रायः (जीवनस्य परमपुरुषार्थान् इच्छद्भिः अभिलष्यमाणः); प्रियार्हः (यत् आत्मनः प्रियतमं तत् यथोचितं यस्मै अर्प्यते); अर्हः (पूजोपचारैः पूजनीयः); प्रियकृत् (भक्तानां प्रियं शुभं च करोति); प्रीतिवर्धनः (भक्तानां आनन्दं भक्तिं च वर्धयति)।
श्लोकः 93
श्लोकेऽस्मिन् (94) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: विहायसगतिः (विष्णुपदे परमे स्थाने गच्छति, तस्य आश्रयः च); ज्योतिः (स्वप्रकाशचैतन्यज्योतिः, यः स्वं सर्वं च प्रकाशयति); सुरुचिः (यस्य रुचिः सुप्रशस्ता आकर्षणीया); हुतभुक् (सर्वयज्ञेषु सर्वदेवेभ्यः अर्पितं स्वीकरोति); विभुः (सर्वत्र वसति; अथवा त्रिलोकानां स्वामी); रविः (सूर्यरूपेण सर्वान् रसान् आकर्षति); विरोचनः (अनेकप्रकारेण दीप्यते); सूर्यः (सूर्ये श्रियं जनयति; अथवा अग्निः 'सूर्यः' इति उच्यते); सविता (सर्वलोकान् प्रसूते, उत्पादयति); रविलोचनः (सूर्यरूपं नेत्रं यस्य)।
श्लोकः 94
श्लोकेऽस्मिन् (95) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अनन्तः (नित्यः सर्वव्यापकः देशकालैः अनिर्धार्यः); हुतभुक् (अग्नियज्ञेषु हुतं वस्तु भक्षयति); भोक्ता (जडप्रकृतिः यस्य अनुभवविषयः); सुखदः (भक्तेभ्यः मोक्षं ददाति); नैकजः (धर्मरक्षणार्थं पुनः पुनः जन्म गृह्णाति); अग्रजः (सर्वेभ्यः पूर्वं जातः, हिरण्यगर्भः); अनिर्विण्णः (सर्वदुःखरहितः, अबाधितरूपेण सर्वकामान् प्राप्तवान्); सदामर्षी (सत्पुरुषेषु सदा क्षमावान्); लोकाधिष्ठानम् (ब्रह्म यत् स्वयं निराधारम् अपि त्रिलोकान् धारयति); अद्भुतः (आश्चर्यरूपः अद्भुतः सत्ता)।
श्लोकः 95
श्लोकेऽस्मिन् (96) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: सनात् (दीर्घकालवाचकः शब्दः; कालः स्वयं परमात्मनः विभूतिः); सनातनतमः (सर्वकारणम्; सामान्यतः नित्यमानितेभ्यः ब्रह्मादिभ्यः अपि प्राचीनः); कपिलः (समुद्रे अधोग्निरूपः, रक्तपीतवर्णः; दिव्यज्ञानस्वरूपः कपिलमुनिरपि); कपिः ('क' जलम्; सूर्यरूपेण सर्वजलं पिबति, अवशोषयति); अव्ययः (प्रलये यस्मिन् सर्वे लोकाः हानिं विना लीयन्ते); स्वस्तिदः (भक्तेभ्यः मङ्गलं ददाति); स्वस्तिकृत् (मङ्गलप्रदानाय कार्यं करोति); स्वस्तिः (यस्य मङ्गलरूपं परमानन्दलक्षणम्); स्वस्तिभुक् (ऊर्ध्वे स्वस्तिं भुङ्क्ते; अथवा भक्तानां क्षेमं रक्षति); स्वस्तिदक्षिणः (कृपया स्वस्तिं वर्धयति)।
श्लोकः 96
श्लोकेऽस्मिन् (97) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अरौद्रः (कर्म, आसक्तिः, क्रोधश्च 'रौद्राः'; पूर्णकामत्वात् आसक्तिक्रोधरहितः, अतः अरौद्रः); कुण्डली (आदिशेषरूपेण कुण्डलीकृतः); चक्री (जगद्रक्षणार्थं मनःस्वरूपं सुदर्शनचक्रं धारयति); विक्रमी (पादनिक्षेपः, महाशौर्यं पराक्रमः च); ऊर्जितशासनः (यस्य आज्ञा श्रुतिस्मृतिरूपा अत्यन्तोत्कृष्टा); शब्दातिगः (शब्दैः अनिरूपणीयः, शब्दग्राह्यलक्षणरहितः); शब्दसहः (सर्ववेदानां परमार्थः); शिशिरः (आधिभौतिक-आध्यात्मिक-आधिदैविकरूपैः त्रिविधैः तापैः दग्धानां शीतलं शरणम्); शर्वरीकरः (बद्धानां कृते आत्मा रात्रिवत् भासते, ज्ञानिनां कृते संसारः रात्रिवत्; भगवान् उभयोः कृते अतीतस्य 'रात्रिं' जनयति)।
श्लोकः 97
श्लोकेऽस्मिन् (98) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अक्रूरः (क्रूरतारहितः); पेशलः (मनसा वाचा कर्मणा शरीरेण च सुन्दरः मनोहरश्च); दक्षः (पूर्णवृद्धः, बलवान्, सर्वकार्याणि सम्यक् करोति; अतिसमर्थः); दक्षिणः (निपुणः कुशलश्च; पूर्वोक्तनाम्नः समानार्थकः अन्यदृष्ट्या); क्षमिणां वरः (क्षमावतां श्रेष्ठः; क्षमायुक्तान् योगिनः अपि अतिक्रम्य क्षमावान्); विद्वत्तमः (सर्वविषयेषु अनुपमं सर्वग्राहि ज्ञानं यस्य); वीतभयः (नित्यमुक्तः सर्वस्वामी च, अतः संसारभयरहितः); पुण्यश्रवणकीर्तनः (यस्य श्रवणं कीर्तनं च अत्यन्तं पुण्यदायकम्)।
श्लोकः 98
श्लोकेऽस्मिन् (99) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: उत्तारणः (जीवान् संसारसागरस्य परं तीरं नयति); दुष्कृतिहा (दुष्कर्मणां दुष्फलानि नाशयति; अथवा दुष्कर्मकारिणो हन्ति); पुण्यः (स्मरणेन पूजनेन च पावनत्वं ददाति); दुःस्वप्ननाशनः (स्तुत्या ध्यानेन च आसीने भयसूचकस्वप्नेभ्यः रक्षति); वीरहा (मोक्षप्रदानेन जीवान् बन्धनात् संसारमार्गेभ्यः मोचयति); रक्षणः (सत्त्वगुणयुक्तः त्रिलोकान् रक्षति); सन्तः (सदाचारमार्गं स्वीकुर्वतां सज्जनानाम् आत्मा); जीवनः (प्राणरूपेण सर्वभूतानां जीवनं धारयति); पर्यवस्थितः (विश्वे सर्वत्र व्याप्य स्थितः)।
श्लोकः 99
श्लोकेऽस्मिन् (100) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अनन्तरूपः (सर्वव्यापके विश्वे निवसन् असङ्ख्यरूपः); अनन्तश्रीः (यस्य श्रीः अपरिमिता); जितमन्युः (क्रोधं जितवान्); भयापहः (संसारजनितं जीवभयं नाशयति); चतुरश्रः (न्यायपरः, जीवेभ्यः तेषां कर्मफलानि ददाति); गभीरात्मा (यस्य स्वरूपम् अगाधम्); विदिशः (योग्यतानुसारं विविधरूपधारिभ्यः जीवेभ्यः विविधकर्मफलानि वितरति); व्यादिशः (इन्द्रादिदेवेभ्यः तेषां विविधकार्यानुसारं दिशं निर्दिशति); दिशः (वेदरूपेण विविधजीवेभ्यः यज्ञकर्मफलं ददाति)।
श्लोकः 100
श्लोकेऽस्मिन् (101) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: अनादिः (सर्वकारणत्वात् आदिरहितः); भूर्भुवः ('भू' आधारः; पृथिव्या अपि आधारः, यः स्वयं सर्वं धारयति); लक्ष्मीः (पृथिव्याः सर्वमङ्गलस्य दाता, तस्याः धारकश्च); सुवीरः (यस्य अनेके तेजस्विनः प्रकटनमार्गाः); रुचिराङ्गदः (अत्यन्तमनोहराङ्गदधारी); जननः (सर्वप्राणिनां जनयिता); जनजन्मादिः (देहधारिणां जीवानां जन्मादिकारणम्); भीमः (विस्मयभयकारणम्); भीमपराक्रमः (अवतारेषु यस्य पराक्रमः शौर्यं च असुराणां भयकारणम्)।
श्लोकः 101
श्लोकेऽस्मिन् (102) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: आधारनिलयः (आकाश-वायु-अग्नि-जल-पृथिवीरूपाणां पञ्चभूतानाम् आधारः); अधाता (स्वयम् एव स्वस्याधारः, अतः बाह्याधारस्य अपेक्षा नास्ति); पुष्पहासः (यस्य विश्वरूपप्रकटनं कलिकानां पुष्परूपेण विकासवत्); प्रजागरः (विशेषतः जागरूकः, नित्यचैतन्यरूपः); ऊर्ध्वगः (सर्वस्योपरि स्थितः); सत्पथाचारः (सदा सत्पुरुषाणां आचारं पालयति); प्राणदः (परीक्षितः इव मृतानां जीवनं पुनर्ददाति); प्रणवः (ब्रह्मणः स्पष्टशब्दप्रतीकः प्रणवः 'ओङ्कारः'; तेन सह अविनाभावसम्बन्धात् प्रणवः); पणः (व्यवहारार्थकात् धातोः; सर्वेषां कर्मानुसारं कर्मफलदाता)।
श्लोकः 102
श्लोकेऽस्मिन् (103) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: प्रमाणम् (शुद्धचैतन्यत्वात् स्वयंप्रमाणः); प्राणनिलयः (प्राणानां निवासः लयभूमिः च); प्राणभृत् (अन्नम् इव प्राणान् पुष्णाति); प्राणजीवनः (प्राणापानादिनाम्ना वायुरूपैः मानवान् जीवयति); तत्त्वम् (ब्रह्मवाचकः, यथा अमृत-सत्य-परमार्थ-शब्दाः); तत्त्वविद् (स्वस्य यथार्थस्वरूपं जानाति); एकात्मा (सर्वेषु एकः प्राणिनां चैतन्यम् आत्मा च); जन्ममृत्युजरातिगः (जन्म-सत्ता-वृद्धि-विकार-क्षय-मृत्युरूपैः षड्भिः विकारैः अस्पृष्टः)।
श्लोकः 103
श्लोकेऽस्मिन् (104) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: भूर्भुवःस्वस्तरुः (व्याहृतयः 'भूः', 'भुवः', 'स्वः' वेदस्य सारः; तासां उद्भवस्थानं वृक्षः); तारः (संसारसागरं तरितुं जीवान् साहाय्यति); सविता (सर्वलोकान् उत्पादयति); प्रपितामहः (ब्रह्मणः पिता, अतः सर्वेषां प्रपितामहः); यज्ञः (यज्ञस्वरूपः); यज्ञपतिः (सर्वयज्ञानां पालकः स्वामी च); यज्वा (यज्ञकर्ता रूपेण प्रकटितः); यज्ञाङ्गः (वराहरूपस्य अङ्गानि यज्ञाङ्गैः अभिन्नानि); यज्ञवाहनः (विविधफलदायकान् यज्ञान् धारयति)।
श्लोकः 104
श्लोकेऽस्मिन् (105) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: यज्ञभृत् (सर्वयज्ञानां रक्षकः धारकश्च); यज्ञकृत् (जगतः आदौ अन्ते च यज्ञं करोति); यज्ञी (यज्ञस्य प्रधानः स्वामी); यज्ञभुक् (यज्ञस्य भोक्ता रक्षकश्च); यज्ञसाधनः (यज्ञः यस्य प्राप्त्युपायः; स एव साधनं साध्यं च); यज्ञान्तकृत् (यज्ञस्य अन्तः फलं च स्वयम्); यज्ञगुह्यम् (ज्ञानयज्ञः, यः सर्वयज्ञानां गुह्यं सारः); अन्नम् (प्राणिभिः भक्ष्यमाणम्; अथवा सर्वभूतेषु पोषणरूपेण व्याप्तः); अन्नादः (समग्रं जगत् अन्नरूपेण भक्षयति; 'एव' अनेन सूचयति यत् सः अन्नरूपः अपि)।
श्लोकः 105
श्लोकेऽस्मिन् (106) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: आत्मयोनिः (सर्वस्य उत्पत्तिकारणम्; विश्वस्य स्वात्मव्यतिरिक्तं भौतिकं कारणं नास्ति); स्वयम्भूतः (स्वयम् एव जातः, अन्येन अनुत्पादितः); वैखानः (वराहरूपेण अद्वितीयरूपेण पृथिवीं खनितवान्); सामगायनः (साममन्त्रैः गीयमानः, स्वयं च तानि उच्चारयति); देवकीनन्दनः (कृष्णावतारे देवक्याः पुत्रः); स्रष्टा (सर्वलोकानां सृष्टिकर्ता); क्षितीशः (जगतः स्वामी; अत्र रामं सूचयति); पापनाशनः (यः तं पूजयति, ध्यायति, स्मरति, स्तौति च तेषां पापानि नाशयति)।
श्लोकः 106
श्लोकेऽस्मिन् (107) भगवतः विष्णोः पावननामानि कीर्त्यन्ते: शङ्खभृत् (पाञ्चजन्यं शङ्खं धारयति; यः तामसाहङ्कारस्य प्रतीकः, यतः पञ्चमहाभूतानि उत्पन्नानि); नन्दकी (नन्दकं खड्गं धारयति; यः विद्यायाः प्रतीकः); चक्री (सुदर्शनचक्रं धारयति; यः राजसाहङ्कारस्य प्रतीकः, यतः इन्द्रियाणि उत्पन्नानि); शार्ङ्गधन्वा (शार्ङ्गधनुः धारयति); गदाधरः (कौमोदकीं गदां धारयति; यः बुद्धितत्त्वस्य प्रतीकः); रथाङ्गपाणिः (हस्ते चक्रं धारयति); अक्षोभ्यः (कुत्रापि क्षोभम् अप्राप्नुवन् उपर्युक्तानि सर्वाणि आयुधानि नियन्त्रयति); सर्वप्रहरणायुधः (स्पर्शनाय प्रहाराय वा उपयोग्यं सर्वं तस्य आयुधम्; तस्य आयुधागारः अनन्तः)।
श्लोकः 107
श्लोकेऽस्मिन् (108) सहस्रनाम्नः स्तोत्रं पूर्यते, तस्य अन्तिमं प्रार्थनावचनं च उच्यते। अत्र 'सर्वप्रहरणायुधः' पुनः स्मार्यते — यस्य सर्वं वस्तु धर्मरक्षायां शस्त्रं भवति; तत् 'ॐ नमः' इति पावनसम्बोधनेन मुद्रितम्, येन सहस्रनाम्नः पाठः सम्पूर्णो भवति। अन्तिमे श्लोके रक्षायै प्रार्थना क्रियते: वनमालाभूषितः, गदां शार्ङ्गधनुः शङ्खं चक्रं नन्दकं खड्गं च धारयन्, विष्णुः वासुदेवः इति प्रसिद्धः तेजस्वी भगवान् नारायणः अस्मान् रक्षतु, पालयतु च।
श्लोकः 108
पूजाविधिः फलश्रुतिश्च (पाठलाभाः)
फलश्रुतिःप्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
पृष्ठभूमिप्रसङ्गः: कुरुक्षेत्रमहायुद्धस्य अवसाने इदं श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रं प्रकाशितम्। भ्रातृविग्रहजेन गाढशोकेन पीडितः धर्मराजः युधिष्ठिरः शरतल्पे शयानं पितामहं भीष्मम् उपसृत्य धर्मविषये शाश्वतं मार्गदर्शनम् अयाचत। युधिष्ठिरः षट् गम्भीरान् प्रश्नान् अपृच्छत्: लोके एकः परमदेवः कः? परमा गतिः का? कं स्तुवन् मानवः कल्याणं प्राप्नोति? कं ध्यायन् जीवः जन्ममरणबन्धनात् मुच्यते? सर्वधर्माणां मध्ये श्रेष्ठः धर्मः कः? कं जपन् जीवः संसारबन्धनात् मुक्तो भवति? भीष्मः प्रत्युवाच यत् सर्वव्यापिनः भगवतः श्रीविष्णोः एतेषां सहस्रनाम्नां निरन्तरं प्रेम्णा भक्त्या च कीर्तनम् एव परमः धर्मः परमः आश्रयश्च अस्ति। स्थाननिर्देशः: महाभारत, अनुशासनपर्व, अध्यायः एकोनपञ्चाशदधिकशततमः (१४९); स्तोत्रनिधेः पाठस्य पुष्पिका इदं भीष्मयुधिष्ठिरसंवादे अनुशासनपर्वणः एकोनपञ्चाशदधिकशततमम् अध्यायं वदति। अत्र दत्तेषु अष्टोत्तरशतश्लोकेषु सहस्रनामानि गुम्फितानि सन्ति।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Maharishi Vedavyasa · Ancient Vedic Rishi · Traditional antiquity
Traditionally credited as the compiler of the four Vedas and the author of the Mahabharata (within which the Bhagavad Gita appears) and the Puranas — making him one of the most cited authorial figures in the entire Hindu canon, spanning philosophy, epic narrative, and devotional literature.
ज्ञातव्य-विशेषः
शरतल्पात् उच्चारिता दिव्या वाणी
पितामहः भीष्मः बाणशय्यायां (शरतल्प) मरणान्तिकरूपेण क्षतः शयानः एतत् स्तोत्रम् उदाजहार, उत्तरायणस्य शुभमुहूर्तं प्रतीक्षमाणः सचेतनः देहत्यागं कर्तुं सिद्धः आसीत्।
युधिष्ठिरस्य षड् मूलप्रश्नाः
समग्रं सहस्रनामोपदेशः धर्मराजेन युधिष्ठिरेण पृष्टानां षण्णां सूक्ष्मतत्त्वप्रश्नानाम् उत्तरं ददाति, ये एकं परमं परायणम्, श्रेष्ठं धर्मं, लौकिकबन्धनात् मोक्षस्य च साक्षात् मार्गं विषयीकुर्वन्ति।
अष्टोत्तरशतश्लोकच्छन्दः
स्तोत्रस्य मुख्यभागः सम्यक् अष्टोत्तरशतम् अनुष्टुप्छन्दसः श्लोकेषु निबद्धः अस्ति (प्रतिपादम् अष्ट अक्षराणि), यः जपमालायाः अष्टोत्तरशतपावनमणिभिः राशिचक्रस्य अष्टोत्तरशतब्रह्माण्डीयभागैः च सह समरूपः अस्ति।
भाष्यकाराणां सम्मतिः
विरुद्धदर्शनानां महान्तः आचार्याः, यत्र आदिशङ्कराचार्यः (अद्वैतवेदान्तः) पराशरभट्टरः (विशिष्टाद्वैतवेदान्तः) च अन्तर्भवन्ति, उभावपि अस्मिन् स्तोत्रे प्रसिद्धानि शास्त्रीयभाष्याणि रचितवन्तौ, येन तस्य सार्वभौमं प्रामाण्यं सिद्ध्यति।
एकश्लोकी तुल्यं नाम
मुद्रितसंस्करणेषु स्तोत्रस्य अन्ते एकः श्लोकः भवति, यत्र भगवान् शिवः पार्वतीं वदति यत् 'राम' इति नाम त्रिवारम् उच्चारणम् (श्रीराम राम रामेति रमे रामे मनोरमे) विष्णोः समग्रस्य सहस्रनाम्नः पाठेन तुल्यम् अस्ति। एतत् परम्परागतं परिशिष्टम् अस्ति, न तु भीष्मस्य अष्टोत्तरशतश्लोकानाम् अङ्गम्।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Vishnu
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता