हस्तिनापुर-जैनतीर्थम्
त्रितीर्थङ्कराणां पावनकल्याणकभूमिः
उत्तरप्रदेशस्थं हस्तिनापुर-जैनतीर्थं षोडश-सप्तदश-अष्टादशतीर्थङ्कराणां श्रीशान्तिनाथ-कुन्थुनाथ-अरहनाथानां पावनकल्याणकभूमिः अस्ति, यत्र प्रथमतीर्थङ्करेण भगवता ऋषभदेवेन अक्षयतृतीयायां त्रयोदशमासोपवासस्य इक्षुरसेन पारणा कृता।
सद्यः तीर्थ-दर्शिका (एकदृष्ट्या)
- •तीर्थस्य स्वरूपम्: त्रयाणां तीर्थङ्कराणां (श्रीशान्तिनाथ-कुन्थुनाथ-अरहनाथानाम्) चतुर-कल्याणकभूमिः तथा प्रथमतीर्थङ्करस्य भगवतः ऋषभदेवस्य प्रथमाहारदानस्य (इक्षुरसपारणायाः) शाश्वतं महातीर्थम्।
- •दर्शन-फलम्: अशेषपापक्षयः, परमशान्तिप्राप्तिः, अक्षयपुण्योपार्जनं तथा मोक्षमार्गप्रशस्तिकरणम्।
- •यात्राकालः: आश्विनमासादारभ्य चैत्रमासं यावत्। वैशाखशुक्लतृतीया (अक्षयतृतीया), महावीरजयन्ती, कार्तिकपूर्णिमा-रथोद्धारश्च मुख्याः अवसराः।
- •स्थानम्: हस्तिनापुरम्, मेरठ-जनपदम्, उत्तरप्रदेशराज्यम्, भारतम् (पुरातन-बूढीगङ्गातटे)।
- •विधिः नियमाश्च: प्रातःकाले श्वेतवस्त्रधारी भूत्वा जिनबिम्बदर्शनं, प्रक्षालनं, अष्टद्रव्यैः शान्तिमन्त्रपूर्वकं पूजनम्, इक्षुरसार्पणं तथा गर्भगृहे पूर्णसंयमपालनम्।
पावन-उत्पत्तिः पौराणिक-इतिहासश्च
हस्तिनापुर-महातीर्थं जैन-आगमेषु (तिलोयपण्णत्ती, उत्तरपुराणम्) परमपवित्रत्वेन वर्णितमस्ति। अवसर्पिणीकालस्य प्रथमे युगे यदा कल्पवृक्षाणाम् अवसाने कर्मयुगस्य आरम्भो जातः, तदा प्रथमतीर्थङ्करः भगवान् ऋषभदेवः दिगम्बरमुनिव्रतं जग्राह। मुनिचर्यायाः अज्ञानात् द्वादशमासान् यावत् निराहारः विहरन् भगवान् यदा हस्तिनापुरं प्रविष्टवान्, तदा तत्रत्यः राजा श्रेयांसः स्वस्य पूर्वभवं संस्मृत्य भगवते ऋषभाय अञ्जलिपुटयोः शुद्धम् इक्षुरसमाहारत्वेन प्रादात्। सा तिथिः वैशाखशुक्लतृतीया आसीत्, यत एव अक्षयतृतीया दानतीर्थरूपेण लोके प्रख्याता जाता।
तदनन्तरं अस्मिन्नेव हस्तिनापुरे त्रयः चक्रवर्ति-कामदेव-तीर्थङ्कराः प्रादुरासन्—षोडशः तीर्थङ्करः भगवान् शान्तिनाथः, सप्तदशः भगवान् कुन्थुनाथः, अष्टादशः भगवान् अरहनाथश्च। एतेषां त्रयाणां जिनेन्द्राणां गर्भ-जन्म-तप-केवलज्ञानाख्याः चत्वारः कल्याणकाः अस्मिन्नेव पावनक्षेत्रे संजाताः। अतः हस्तिनापुरं सकलजैनजगतः अनुपमं कल्याणकक्षेत्रं विद्यते।
प्रमुखानि मन्दिराणि तीर्थस्थलानि च
सिद्ध-परम्परा ऐतिहासिकी च परम्परा
हस्तिनापुरक्षेत्रं गणधराणां, चारणमुनीनां, तपोधनानां च चरणरजसा पूतम् अस्ति। मौर्य-शुङ्ग-गुप्तकालात् आरभ्य मध्ययुगपर्यन्तं नृपैः श्रावकैश्चास्य क्षेत्रस्य संवर्धनं कृतम्। अष्टादश-एकोनविंशतिशतके देहलीराजकोषाध्यक्षेण राजा हरसुखरायेण प्राचीनबडामन्दिरस्य विशालः जीर्णोद्धारः कारितः। आधुनिककाले गणिनीप्रमुखार्यिका श्रीज्ञानमतीमाताजीमहोदयया अत्र तपोबलेन जम्बूद्वीपरचनायाः निर्माणं कृत्वा हस्तिनापुरस्य गौरवम् निखिलभुवने उद्घोषितम्।
पावनस्तोत्रं ध्यानं च
हस्तिनापुरस्य त्रितीर्थङ्कराणां ध्यानाय प्रतिदिनम् इमं श्लोकं पठेत्:
शान्तिं शान्तिविधायिनं शमवतां कुन्थुं च कुन्थूत्थित-
त्रासोत्तुङ्ग-दयानुकम्प्य-हृदयं देवं तथा चाह्वयम्।
हस्तिन्यापुर-तीर्थ-नाथ-त्रितयं वन्दे चतुःकल्याणकैः,
संसारार्णव-तारकं जिनवरं त्रैलोक्य-पूज्यं सदा॥
संस्कृत-भावार्थः:
"ये सर्वेषां जीवानां कृते शान्तिं विदधति तान् भगवान् शान्तिनाथान्, ये क्षुद्रजन्तुभ्योऽपि परमकृपया युक्ताः तान् भगवान् कुन्थुनाथान्, तथा देवेन्द्रवन्दितान् भगवान् अरहनाथान्—हस्तिनापुरस्य चतुःकल्याणकपावनं तीर्थङ्करत्रितयं नित्यं प्रणमामि। त्रैलोक्यपूजिताः एते जिनेन्द्राः अस्मान् संसारसमुद्रात् समुत्तारयन्तु।"
ज्ञातव्य-विशेषः
Hastinapur is revered as the birthplace of three Tirthankaras, Shantinatha, Kunthunatha, and Arahnatha, each also a Chakravartin and a Kamadeva.
The festival of Akshaya Tritiya is remembered by Jains as the day King Shreyansa offered sugarcane juice to Bhagwan Rishabhadeva after his fast of about 400 days.
The Jambudweep model at Hastinapur, designed under Gyanmati Mataji in 1985, depicts Jain cosmology with a tall Sumeru mountain at its center.
A second-century stone relief of 170 Jain Tirthankaras in meditation was excavated at Hastinapur.
Mahavira
जैनधर्मःतः अधिकम्
सम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता