नमोकार (नवकार) मन्त्रः जैनभक्तेः हृदयम्
अयं लेखः नमोकारमन्त्रं वर्णयति, यः जैनधर्मे परममूलभूता प्रार्थना, तस्य अर्थं, यान् पञ्च प्रकारान् सत्पुरुषान् स सम्मानयति, तथा जगति जैनाः प्रतिदिनं कस्मात् पठन्ति इति।
नमोकारमन्त्रः, यः नवकारमन्त्र इति अपि कथ्यते, जैनधर्मे परममहत्त्वपूर्णप्रार्थना अस्ति। अयं मन्त्रः जैनाः सर्वपरम्परायाः, ये भिक्षवः भिक्षुण्यः गृहस्थाः वा सन्ति, प्रतिदिनं पठन्ति। अन्यधर्मेषु बहूनां प्रार्थनानां विपरीतम्, अयं मन्त्रः किमपि भौतिकं लाभं क्षमां वा न याचते। अपि तु, पञ्चसु परमपुरुषेषु ये उच्चतमगुणान् धारयन्ति, तेषां गभीरादरेण नमनस्य सरलक्रिया एव। 'नमोकार' शब्दः 'अहं नमामि' वा 'अहं प्रणमामि' इत्यर्थे प्रयुक्तः, मन्त्रश्च आध्यात्मिकशुद्धिं प्राप्तवतां विनयेन पूजनस्य मार्गः।
मन्त्रः पञ्चभिः प्रणामपङ्क्तिभिः रचितः, प्रतिपङ्क्तिश्च भिन्नभिन्नप्रकारयोनिं प्रति उद्दिष्टा। प्रथमपङ्क्तिः अरिहन्तान् प्रणमति, ये प्रबुद्धमानवाः सन्ति क्रोधाहङ्कारादीन्सर्वान्तरशत्रून् जितवन्तः। द्वितीयपङ्क्तिः सिद्धान् प्रणमति, ये पूर्णमुक्तात्मानः सन्ति जन्ममृत्युचक्रात् नित्यमुक्तिं प्राप्तवन्तः। तृतियपङ्क्तिः आचार्यान् प्रणमति, ये सम्प्रदायं मार्गदर्शयन्तः आध्यात्मिकनेतारः। चतुर्थपङ्क्तिः उपाध्यायान् प्रणमति, ये भिक्षून् भिक्षुणीश्च शिक्षयन्तः गुरवः। पञ्चमपङ्क्तिः सर्वान् साधूंश्च साध्वीश्च प्रणमति, ये लोके त्यागमार्गानुसारिणः भिक्षवः भिक्षुण्यश्च। एताः पञ्च पङ्क्तयः समाप्य, मन्त्रः एकया समापनपङ्क्त्या समाप्यते या पञ्च प्रणामान् एकत्र संक्षिपति।
नमोकारमन्त्रस्य प्रत्येकपङ्क्तिः 'नमो' (अर्थः 'नमनम्') शब्देन प्रारभ्यते, ततः पूजनीयस्य नाम अनुगच्छति। उदाहरणार्थ, 'नमो अरिहन्ताणं' इत्यस्य अर्थः 'अहम् अरिहन्तान् नमामि' इति। पूजनीयाः विशिष्टक्रमेण व्यवस्थापिताः सन्ति: प्रथमं ये अद्यापि जीवन्तः शिक्षयन्ति च (अरिहन्ताः), ततः ये अन्तिममुक्तिं प्राप्तवन्तः (सिद्धाः), ततः नेतारः (आचार्याः), ततः शिक्षकाः (उपाध्यायाः), अन्ते च सर्वे साधवः साध्व्यश्च। अयं क्रमः उच्चतमाध्यात्मिकसिद्धेः वर्तमानसाधकान् प्रति गच्छति, किन्तु सर्वे गभीरादरार्हाः मन्यन्ते यतः ते आध्यात्मिकशुद्धये स्वजीवनं समर्पितवन्तः।
नमोकारमन्त्रः जैनभक्तिजीवने केन्द्रियं स्थानं धारयति यतः सः जैनधर्मस्य परमं लक्ष्यं, अर्थात् सिद्धभवनं, परिपूर्णात्मभवनं, स्मारयति। अयं मन्त्रं प्रतिदिनं पठित्वा जैनाः नम्रतां सम्पादयन्ति, येषां ते पूजयन्ति तेषां गुणेषु च मनः केन्द्रयन्ति। अयं प्रायः बालकेभ्यः प्रथमं पठनीया प्रार्थना, अनेकेषां धार्मिकक्रियाकलापानां आरम्भे अन्ते च गीयते, यथा ध्यानम्, अध्ययनम्, समारोहः वा। यतः अस्मिन् कोऽपि विशिष्टो देवः पैगम्बरः वा न उल्लिखितः, अतः जैनधर्मस्य सर्वशाखाभिः सार्वलौकिकतया स्वीक्रियते, जैनसमुदायं सर्वं समैक्यप्रार्थनां कुर्वन्। अयं मन्त्रः कष्टकाले मरणसमये वा अपि गीयते, यतः सः शान्तिमानयति साधकं च मुक्तिमार्गं स्मारयति। सारतः नमोकारमन्त्रः केवलं प्रार्थना नास्ति; सः श्रद्धायाः घोषणा अस्ति, अहिंसासत्यवैराग्यजीवनाय च दैनन्दिनी मार्गदर्शिका।
ज्ञातव्य-विशेषः
रचना
अयं मन्त्रः पञ्चभिः प्रणामपङ्क्तिभिः एकया समापनपङ्क्त्या च रचितः। प्रतिपङ्क्तिः 'नमो' शब्देन प्रारभ्यते, ततः पूजनीयस्य नाम अनुगच्छति।
क्रमः
पूजनीयाः विशिष्टक्रमेण व्यवस्थापिताः – प्रथमम् अरिहन्ताः (जीवन्तः प्रबुद्धाः), ततः सिद्धाः (मुक्तात्मानः), ततः आचार्याः (नेतारः), ततः उपाध्यायाः (शिक्षकाः), अन्ते च सर्वे साधवः साध्व्यश्च।
सार्वलौकिकता
अस्मिन् मन्त्रे कोऽपि विशिष्टो देवः पैगम्बरः वा न उल्लिखितः, अतः जैनधर्मस्य सर्वशाखाभिः सार्वलौकिकतया स्वीक्रियते। जैनसमुदायं सर्वं समैक्यप्रार्थनां कुर्वन्।
प्रयोगः
अयं मन्त्रः प्रायः बालकेभ्यः प्रथमं पठनीया प्रार्थना, अनेकेषां धार्मिकक्रियाकलापानाम् आरम्भे अन्ते च गीयते। कष्टकाले मरणसमये वा अपि गीयते, यतः सः शान्तिमानयति साधकं च मुक्तिमार्गं स्मारयति।
अर्थः
'नमोकार' शब्दः 'अहं नमामि' इत्यर्थे प्रयुक्तः। अयं मन्त्रः किमपि भौतिकं लाभं क्षमां वा न याचते, अपि तु पञ्चसु परमपुरुषेषु गभीरादरेण नमनस्य सरलक्रिया एव।