ନବକାର ମନ୍ତ୍ର

ନବକାର ମନ୍ତ୍ର, ଯାହାକୁ ନମୋକାର ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଜୈନ ଧର୍ମର ସର୍ବାଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାର୍ଥନା। ସାଧୁ, ସାଧ୍ୱୀ କିମ୍ବା ଗୃହସ୍ଥ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପରମ୍ପରାର ଜୈନମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଏହାକୁ ପାଠ କରନ୍ତି। ଏହାର ସର୍ବପ୍ରାଚୀନ ଜ୍ଞାତ ଉଲ୍ଲେଖ ବ୍ୟାଖ୍ୟାପ୍ରଜ୍ଞପ୍ତି ସୂତ୍ରର, ଅର୍ଥାତ୍ ଭଗବତୀ ସୂତ୍ରର, ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭିକ ଶ୍ଲୋକ ଭାବେ ମିଳେ। ଏହାର ପ୍ରଥମ ପାଞ୍ଚ ପଙ୍କ୍ତି ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ଆଗମର ଚାରି ମୂଳସୂତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଆବଶ୍ୟକ ସୂତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଲିପିବଦ୍ଧ ଅଛି। ଏହି କାରଣରୁ ଏହା ଆଜି ବି ଜୀବିତ ଥିବା କୌଣସି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ ଅବିରତ ପଠିତ ପ୍ରାଚୀନତମ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ।

ଅନ୍ୟ ଧର୍ମର ଅନେକ ପ୍ରାର୍ଥନା ପରି ନବକାର ମନ୍ତ୍ର କୌଣସି ଭୌତିକ ଅନୁଗ୍ରହ କିମ୍ବା କ୍ଷମା ମାଗେ ନାହିଁ। ବରଂ ଉଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଗୁଣର ମୂର୍ତ୍ତ ରୂପ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଜୀବଙ୍କୁ ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମସ୍ତକ ନତ କରିବାର ସରଳ କର୍ମ ଏହା। “ନମୋକାର” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ “ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ”, ଏବଂ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶୁଦ୍ଧତା ଲାଭ କରିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ସେମାନଙ୍କ ନାମ କିମ୍ବା ଜୀବନକାହାଣୀ ଯାହା ହେଉ, ବିନମ୍ରତାର ସହ ସମ୍ମାନ ଦେବାର ପଥ। ଏହିପରି ନବକାର ମନ୍ତ୍ର ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରାଯାଇଥିବା ପ୍ରାର୍ଥନାଠାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଭିନ୍ନ; ପାଠକାରୀ କାହାଠାରୁ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭାବେ ଯାଚନା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ବରଂ ସିଦ୍ଧ ଆତ୍ମାଙ୍କ ସମଗ୍ର ଶ୍ରେଣୀକୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି।

ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ନମସ୍କାରର ପାଞ୍ଚଟି ପଙ୍କ୍ତି ଅଛି, ଯାହାର ପ୍ରତ୍ୟେକଟି କୌଣସି ନାମିତ ଦେବତାଙ୍କୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଜୀବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରେ। ପ୍ରଥମ ପଙ୍କ୍ତି ଅରିହନ୍ତମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ; ସେମାନେ ଜୀବିତ ଅବସ୍ଥାରେ ହିଁ କ୍ରୋଧ ଓ ଅହଂକାର ପରି ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରିଥିବା ଜ୍ଞାନୀ ମାନବ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପଙ୍କ୍ତି ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ; ସେମାନେ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରୁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ଆତ୍ମା। ତୃତୀୟ ପଙ୍କ୍ତି ଆଚାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ; ସେମାନେ ଜୈନ ସମାଜକୁ ପଥ ଦେଖାଉଥିବା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ନେତା। ଚତୁର୍ଥ ପଙ୍କ୍ତି ଉପାଧ୍ୟାୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ; ସେମାନେ ସାଧୁ-ସାଧ୍ୱୀମାନଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଶୃଙ୍ଖଳା ଶିଖାଉଥିବା ଗୁରୁ। ପଞ୍ଚମ ପଙ୍କ୍ତି ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ସାଧୁ ଓ ସାଧ୍ୱୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ, ଯେଉଁମାନେ ତ୍ୟାଗର ପଥ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ପାଞ୍ଚ ପଙ୍କ୍ତି ପରେ ମନ୍ତ୍ର ଏକ ପଙ୍କ୍ତିରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ଯାହା ପାଞ୍ଚଟି ନମସ୍କାରକୁ ଏକତ୍ର ସାରାଂଶ କରେ। ଏହି ଗଠନ ହିଁ ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନାକୁ ଏହାର ସାଧାରଣ ନାମ ଦେଇଛି: ନବକାର, ଅର୍ଥାତ୍ ନଅ।

ଏହା ପାଞ୍ଚ ନମସ୍କାର ଏବଂ ସମାପନୀ ଶ୍ଲୋକରେ ଥିବା ମୋଟ ନଅଟି ପଦକୁ ସୂଚାଏ। ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ଏହି ସଂଖ୍ୟାତ୍ମକ ଗଠନକୁ, ପାଞ୍ଚ ଶ୍ରେଣୀର ଜୀବଙ୍କ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ନିଜର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦିଏ।

ନବକାର ମନ୍ତ୍ରର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଙ୍କ୍ତି “ନମୋ” ଶବ୍ଦରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଅର୍ଥାତ୍ “ପ୍ରଣାମ”; ତା’ପରେ ସମ୍ମାନିତ ଶ୍ରେଣୀର ନାମ ଆସେ। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, “ନମୋ ଅରିହନ୍ତାଣଂ” ଅର୍ଥ “ମୁଁ ଅରିହନ୍ତମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।” ପାଞ୍ଚ ଶ୍ରେଣୀ ଏକ ଇଚ୍ଛାକୃତ କ୍ରମରେ ସଜାଯାଇଛି: ପ୍ରଥମେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବିତ ଥିବା ଓ ସକ୍ରିୟ ଭାବେ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ଅରିହନ୍ତ, ତାପରେ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ସିଦ୍ଧ, ତାପରେ ଜୀବିତ ନେତା ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ତାପରେ ଶିକ୍ଷକ ଉପାଧ୍ୟାୟ, ଏବଂ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ସାଧୁ ଓ ସାଧ୍ୱୀ। ଏହି କ୍ରମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପାଠକର ଦୈନନ୍ଦିନ ଅଭିଜ୍ଞତାର ସବୁଠାରୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ତ୍ତମାନର ସାଧକମାନଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ତଥାପି ପାଞ୍ଚଟି ଶ୍ରେଣୀ ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ପାଇବାର ସମାନ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ବିବେଚିତ, କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶୁଦ୍ଧତାରେ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଛନ୍ତି। ମୁକ୍ତିର ନିକଟରେ ରହିବା ହେତୁ କୌଣସି ଶ୍ରେଣୀକୁ ଅନ୍ୟ ଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଣାମର ଯୋଗ୍ୟ ଭାବି ନଗଣାଯାଏ; ଜୀବିତ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷାଦାତା ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ଶୃଙ୍ଖଳା ମଧ୍ୟ ନିଜର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା ଭାବେ ସ୍ୱୀକୃତ।

ଜୈନ ଭକ୍ତିଜୀବନରେ ନବକାର ମନ୍ତ୍ରର କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ସ୍ଥାନ ଅଛି, କାରଣ ଏହା ପାଠକକୁ ଜୈନ ସାଧନାର ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବିଷୟରେ ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ କରାଏ: ସିଦ୍ଧ ହେବା, ଅର୍ଥାତ୍ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମା ହେବା। ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ପୁନରାବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜୈନମାନେ ନମ୍ରତା ଗଢ଼ନ୍ତି ଏବଂ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦାବି ବଦଳରେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ସେମାନେ ସର୍ବାଧିକ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ଗୁଣ ଉପରେ ମନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରାୟତଃ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଶିଖାଯାଉଥିବା ପ୍ରାର୍ଥନା, ଏବଂ ଧ୍ୟାନ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଔପଚାରିକ ଉତ୍ସବ ସମେତ ଅନେକ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ପଠିତ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଏହା ସେହି ବିନମ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭିତରେ ସ୍ଥାପନ କରେ, ଯାହା ମନ୍ତ୍ର ନିଜେ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଆରମ୍ଭ କରୁଥିବା ଛାତ୍ର, ଧ୍ୟାନରେ ସ୍ଥିର ହେଉଥିବା ସାଧକ ଏବଂ ଔପଚାରିକ ଉତ୍ସବ ଖୋଲୁଥିବା ସଭା, ସମସ୍ତେ ନିଜଠାରୁ ଧ୍ୟାନ ହଟାଇ, ସେହି ପଥ ସଫଳତାର ସହ ପାର କରିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଫେରାଇବାର ସମାନ ଲାଭ ପାଆନ୍ତି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।

ନବକାର ମନ୍ତ୍ର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦେବତା, ପଇଗମ୍ବର କିମ୍ବା ଐତିହାସିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାଙ୍କ ନାମ ନ ନେଉଥିବାରୁ, ଦିଗମ୍ବର ଓ ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ସମେତ ଜୈନ ଧର୍ମର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସମ୍ପ୍ରଦାୟରେ ଏହା ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବେ ଗୃହୀତ। ତେଣୁ ସମଗ୍ର ଜୈନ ସମାଜ ଅଂଶୀଦାର କରୁଥିବା ସବୁଠାରୁ ଏକତା ସ୍ଥାପନକାରୀ ପ୍ରାର୍ଥନା ଭାବେ ଏହା ଚିହ୍ନିତ। ଗୁଜରାଟର ଏକ ମନ୍ଦିରରେ, ଉତ୍ତର ଆମେରିକାର ଏକ ଘରେ, କିମ୍ବା ଭାରତର ଏକ ଗ୍ରାମୀଣ ଆଶ୍ରମରେ, ପ୍ରାୟ ସମାନ ରୂପରେ ଏହା ପଠିତ ହୁଏ।

କଷ୍ଟ ସମୟରେ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଠିତ ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ଶାନ୍ତି ଆଣେ ଏବଂ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ କଠିନ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ କ୍ଷଣରେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତିର ପଥକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ; ସେ ସମୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମନରେ ଧରି ରଖିବାକୁ ସକ୍ଷମ ଅନ୍ୟ ଚିନ୍ତା ଖୁବ୍ କମ୍ ରହେ। ସାରକଥା, ନବକାର ମନ୍ତ୍ର କେବଳ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଭାବେ ମୁଖସ୍ଥ କରି ପଠିତ ପ୍ରାର୍ଥନାଠାରୁ ଅଧିକ; ଏହା ଦୈନିକ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଘୋଷଣା ଏବଂ ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ଜୀବନକୁ ପରିଚାଳିତ କରୁଥିବା ବ୍ୟବହାରିକ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ। ସମଗ୍ର ଜୈନ ଶିକ୍ଷାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଥିବା ଏହି ତିନି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନଅଟି ଛୋଟ ପଦରେ ଜୀବନ୍ତ ରହିଥାଏ; ବହୁ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଜୈନ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏତେ ଥର ପୁନରାବୃତ୍ତି କରିଛନ୍ତି ଯେ ସେଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ୱାସ ପରି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରିଚିତ ହୋଇଯାଇଛି।