नमोकार (नवकार) मन्त्र

जैन धर्ममा कुनै पनि धार्मिक कार्य, ध्यान वा पूजाको सुरुवात गर्नुअघि सबैभन्दा पहिले नमोकार मन्त्र भनिन्छ। यसलाई नवकार मन्त्र पनि भनिन्छ, किनकि यो नौ पंक्तिहरूमा विभाजित छ। यो मन्त्र जैन धर्मको सबैभन्दा आधारभूत र सर्वोच्च प्रार्थना हो, जसलाई हरेक जैन भक्तले दिनको कम्तीमा एक पटक अवश्य पाठ गर्छन्। यसको महत्त्व यति ठूलो छ कि यसलाई 'मन्त्रका पनि मन्त्र' र सबै पवित्र वचनहरूमध्ये सबैभन्दा उत्तम मानिन्छ।

यस मन्त्रको सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेको यसले कुनै विशेष देवता वा देवीको नाम लिँदैन। बरु, यसले पाँच प्रकारका महान व्यक्तित्वहरूलाई नमन गर्छ। पहिलो, अरिहंत – जसले आफ्ना सबै शत्रुहरू (आन्तरिक क्रोध, लोभ, मोह जस्ता विकारहरू) लाई जितेका छन्। दोस्रो, सिद्ध – जो मुक्त भइसकेका, सांसारिक बन्धनबाट सदाका लागि छुटकारा पाएका आत्माहरू हुन्। तेस्रो, आचार्य – जो जैन साधुहरूको समूहका प्रमुख हुन्छन् र धार्मिक नेतृत्व गर्छन्। चौथो, उपाध्याय – जो धर्मग्रन्थहरू पढाउने र अरूलाई धर्म सिकाउने शिक्षक हुन्। पाँचौं, साधु – जो सबै प्रकारका सांसारिक मोह, सम्पत्ति र सम्बन्ध त्यागेर सन्यासी जीवन बिताइरहेका छन्। यी पाँच समूहलाई जैन परम्परामा 'पञ्च परमेष्ठी' भनिन्छ, जसको अर्थ हो – पाँच सर्वोच्च पदहरू।

मन्त्रको संरचना पनि उत्तिकै सुन्दर छ। यसको पहिलो भागमा 'नमो' शब्दको प्रयोग गरेर यी पाँचै समूहलाई एक-एक गरी श्रद्धा र सम्मान व्यक्त गरिन्छ। 'नमो' को अर्थ हो 'नमस्कार' वा 'मेरो श्रद्धा छ'। त्यसपछि मन्त्रको अन्तिम भागमा भनिन्छ कि यो पाँच प्रकारको नमस्कार सबै पापहरूलाई नष्ट गर्ने, सबै कल्याणकारी वस्तुहरूमध्ये सबैभन्दा उत्तम र सबैभन्दा पहिलो शुभ (मंगल) कार्य हो। यसरी यो मन्त्र केवल मुखले भन्ने प्रार्थना मात्र होइन, यो आत्मशुद्धिको माध्यम र जीवनलाई सकारात्मक दिशा दिने साधन पनि हो।

जैन धर्ममा यस मन्त्रको स्थान अत्यन्त केन्द्रीय छ। जीवनको सुरुवातमा बच्चाहरूलाई यही मन्त्र सिकाइन्छ। दैनिक बिहान उठ्ने बित्तिकै, भोजन गर्नुअघि, सुत्नुअघि र कुनै पनि शुभ कार्यको सुरुमा यसलाई भन्ने चलन छ। यो मन्त्र कुनै विशेष समुदाय वा वर्गसँग मात्र जोडिएको छैन; जैन समाजका सबै वर्गका मानिसहरू – चाहे तिनीहरू साधु हुन् वा सामान्य गृहस्थ – सबैले समान रूपमा यसको पाठ गर्छन्। यसले धार्मिक एकता र समानताको भावना पैदा गर्छ, किनकि यहाँ सबैले एउटै मन्त्रलाई आफ्नो सर्वोच्च ध्येय मान्छन्।

यस मन्त्रको सुन्दरता यसको सरलता र सार्वभौमिकतामा छ। यसले कुनै विशेष व्यक्ति वा देवताको पूजा गर्न सिकाउँदैन, बरु आत्माको उच्चतम अवस्थाको पूजा गर्न सिकाउँछ। जब एक व्यक्तिले यो मन्त्र भन्छ, उसले ती गुणहरूलाई सम्झन्छ जुन कुनै पनि आत्माले प्राप्त गर्न सक्छ – पूर्ण ज्ञान, शान्ति, वैराग्य र करुणा। यसले भक्तलाई आफ्नो आन्तरिक क्षमताको स्मरण गराउँछ र आध्यात्मिक मार्गमा निरन्तर अघि बढ्न प्रेरित गर्छ। यस अर्थमा, यो मन्त्र बाहिरी कुनै शक्तिलाई खुसी पार्ने माध्यम होइन, बरु आफ्नै आत्मालाई शुद्ध बनाउने र उच्च बनाउने साधन हो।

ध्यान र साधनाको समयमा पनि यो मन्त्र विशेष महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। धेरै जैन भक्तहरू यस मन्त्रलाई मौन रूपमा वा मनन गर्दै ध्यान गर्छन्। यसले मनलाई शान्त बनाउन, विचारहरूलाई संयमित गर्न र भित्री आनन्दको अनुभूति गराउन मद्दत गर्छ। विभिन्न क्षेत्र र परम्पराहरूमा यसको उच्चारणमा थोरै फरक देखिए पनि, यसको मूल भावना, अर्थ र विधि सबै जैन सम्प्रदायहरूमा एकै समान छ, जसले गर्दा यो मन्त्रले सबैलाई एउटै धागोमा बाँध्ने काम गर्छ।

अन्त्यमा, नमोकार मन्त्र जैन दर्शनको सार नै हो। यसले बताउँछ कि मुक्ति प्राप्त गर्ने मार्ग भनेको पूर्ण ज्ञान प्राप्त गरेका, आफ्ना भित्री विकारहरूलाई जितेका र सांसारिक मोह त्यागेका महापुरुषहरूको बाटोमा हिँड्नु हो। यसलाई दैनिक रूपमा पाठ गर्नाले मन शुद्ध हुन्छ, जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा आउँछ, र मृत्युको समयमा समेत यसको स्मरण गर्नाले आत्मालाई शान्ति मिल्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। यही कारणले गर्दा यो मन्त्र जैन धर्मको हृदयमा बसेको छ, र जैन जीवनको हरेक पक्षमा यसको उपस्थिति आज पनि उत्तिकै जीवन्त छ।