नवकार मंत्र

नवकार मंत्र, ज्याला नमोकार मंत्र असेही म्हणतात, हा जैन धर्मातील सर्वात महत्त्वाचा मंत्र आहे. प्रत्येक परंपरेचे जैन, मग ते साधू असोत, साध्वी असोत किंवा गृहस्थ असोत, तो दररोज म्हणतात. त्याचा सर्वात जुना ज्ञात उल्लेख व्याख्याप्रज्ञप्ती सूत्राच्या, ज्याला भगवती सूत्र असेही म्हणतात, पहिल्या अध्यायातील पहिल्या श्लोक म्हणून आढळतो. त्याच्या पहिल्या पाच ओळी आवश्यक सूत्रातही नोंदल्या आहेत. आवश्यक सूत्र हे श्वेतांबर आगमांतील चार मूलसूत्रांपैकी एक आहे, म्हणजे मूळ आधारग्रंथ. यामुळे हा मंत्र आजही जिवंत असलेल्या कोणत्याही धार्मिक परंपरेतील सर्वात प्राचीन, सतत म्हटल्या जाणाऱ्या मंत्रांपैकी एक ठरतो.

इतर धर्मांतील अनेक प्रार्थनांप्रमाणे नवकार मंत्र कोणताही भौतिक लाभ किंवा क्षमा मागत नाही. त्याऐवजी, उच्च आध्यात्मिक गुण मूर्तिमंत करणाऱ्या पाच प्रकारच्या व्यक्तींना खोल आदराने नमन करण्याची ही एक साधी कृती आहे. नमोकार या शब्दाचा अर्थ “मी नमस्कार करतो” असा आहे. आध्यात्मिक शुद्धी प्राप्त केलेल्या, त्यांचे नाव किंवा विशिष्ट जीवनकथा काहीही असो, त्यांना नम्रतेने वंदन करण्याचे हे साधन आहे. यामुळे नवकार मंत्र एकाच वैयक्तिक देवतेला उद्देशून केलेल्या प्रार्थनांपेक्षा वेगळा ठरतो, कारण म्हणणारा कोणा एका व्यक्तीकडे याचना करत नाही, तर सिद्ध आत्म्यांच्या संपूर्ण वर्गाला नमन करतो.

या मंत्रात पाच नमनांच्या ओळी आहेत. प्रत्येक ओळ कोणत्याही एका नावाच्या देवतेऐवजी वेगळ्या प्रकारच्या व्यक्तींना उद्देशून आहे. पहिली ओळ अरिहंतांना नमन करते, जे जिवंतपणीच राग आणि अहंकारासारख्या सर्व अंतर्गत शत्रूंवर विजय मिळवलेले ज्ञानी मानव आहेत. दुसरी ओळ सिद्धांना नमन करते, जे पूर्ण मुक्त झालेले आत्मे असून जन्म-मरणाच्या चक्रातून कायमची मुक्तता प्राप्त केलेले आहेत. तिसरी ओळ आचार्यांना नमन करते, जे जैन समुदायाला मार्गदर्शन करणारे आध्यात्मिक नेते आहेत. चौथी ओळ उपाध्यायांना नमन करते, जे साधूंना आणि साध्वींना शास्त्र व आचार शिकवतात. पाचवी ओळ जगभरातील सर्व साधू आणि साध्वींना नमन करते, जे त्यागाच्या मार्गावर चालतात. या पाच ओळींनंतर मंत्र पाचही नमनांचा सारांश देणाऱ्या एका ओळीने समाप्त होतो. याच रचनेमुळे त्याला नवकार हे सामान्य नाव मिळाले आहे; नव म्हणजे नऊ.

हे नऊ, पाच नमनांमधील आणि समारोपाच्या श्लोकातील एकूण नऊ पदांचा संदर्भ आहे. जैन शिकवण या नऊ संख्येच्या रचनेला स्वतंत्र महत्त्व देते, जे ज्या पाच प्रकारच्या व्यक्तींना ही पदे प्रत्यक्षात वंदन करतात त्यांपासून वेगळे आहे.

नवकार मंत्राची प्रत्येक ओळ नमो या शब्दाने सुरू होते, ज्याचा अर्थ “नमस्कार असो” असा आहे, आणि त्यानंतर ज्या वर्गाला मान दिला जातो त्याचे नाव येते. उदाहरणार्थ, नमो अरिहंताणं म्हणजे “मी अरिहंतांना नमस्कार करतो”. पाच वर्ग एका हेतुपुरस्सर क्रमाने मांडलेले आहेत: प्रथम अरिहंत, जे अजूनही जिवंत असून सक्रियपणे शिकवत असतात; मग सिद्ध, ज्यांनी अंतिम मुक्ती प्राप्त केली आहे; मग आचार्य, जिवंत नेते; मग उपाध्याय, शिक्षक; आणि शेवटी सर्व साधू आणि साध्वी. हा क्रम सर्वोच्च आध्यात्मिक प्राप्तीपासून सुरू होऊन, म्हणणाऱ्याच्या दैनंदिन अनुभवाच्या सर्वात जवळ असलेल्या जिवंत साधकांपर्यंत येतो. तरीही पाचही वर्ग तितकेच आदरास पात्र मानले जातात, कारण प्रत्येकाने आपले संपूर्ण आयुष्य आध्यात्मिक शुद्धीला वाहिले आहे. केवळ अंतिम मुक्तीच्या जवळ असल्यामुळे एका वर्गाला दुसऱ्यापेक्षा अधिक नमनीय मानले जात नाही, कारण जिवंत आचार्य किंवा शिकवणारे उपाध्याय यांना लागणारे शिस्तीचे पालन हे स्वतःच आध्यात्मिक पूर्णत्वाचे संपूर्ण रूप मानले जाते.

नवकार मंत्र जैन भक्तीजीवनात मध्यवर्ती स्थान राखतो, कारण तो म्हणणाऱ्याला जैन साधनेच्या अंतिम ध्येयाची सतत आठवण करून देतो: सिद्ध, म्हणजे पूर्णत्व पावलेला आत्मा, होणे. हा मंत्र दररोज आणि प्रत्येक वेळी म्हटल्याने जैन नम्रता जोपासतात आणि आपले मन स्वतःच्या वैयक्तिक याचनेऐवजी ज्यांची ते सर्वाधिक प्रशंसा करतात त्यांच्या गुणांवर केंद्रित करतात. ध्यान, अभ्यास आणि औपचारिक विधी यांसह अनेक धार्मिक कृतींच्या आरंभी आणि शेवटी तो म्हटला जातो, आणि प्रत्येक कृतीला मंत्र स्वतः व्यक्त करणाऱ्या त्याच नम्र हेतूत चौकटीत बसवतो. शास्त्र अभ्यासाला सुरुवात करणारा विद्यार्थी, ध्यानात स्थिर होणारा साधक आणि औपचारिक विधी सुरू करणारी संगत, या सर्वांना एकाच प्रकारच्या पुनर्दिशेचा लाभ होतो असे मानले जाते: लक्ष स्वतःपासून दूर वळवून, ज्यांनी हा मार्ग यशस्वीपणे चालला आहे त्यांच्याकडे लावणे.

नवकार मंत्र कोणत्याही विशिष्ट देव, प्रेषित किंवा ऐतिहासिक संस्थापकाचे नाव घेत नसल्यामुळे, तो दिगंबर आणि श्वेतांबर यांसह जैन धर्मातील प्रत्येक संप्रदायात सर्वमान्य आहे. त्यामुळे संपूर्ण जैन समुदायाने सामायिक केलेली ही कदाचित सर्वात एकत्रित करणारी प्रार्थना आहे. गुजरातमधील मंदिरात, उत्तर अमेरिकेतील एखाद्या घरात किंवा ग्रामीण भारतातील खोल जंगलातल्या मठात, कुठेही बोलला गेला तरी तो मूलतः एकाच रूपात म्हटला जातो.

संकटाच्या काळात किंवा मृत्यू जवळ येत असताना देखील हा मंत्र म्हटला जातो, कारण तो शांती देतो आणि जीवनाच्या सर्वात कठीण अंतिम क्षणांतही, जेव्हा मनात इतर कोणतेही विचार स्पष्टपणे धरून ठेवणे कठीण असते, तेव्हाही मुक्तीच्या मार्गाची आठवण करून देतो, असे मानले जाते. थोडक्यात, नवकार मंत्र केवळ पाठांतर करून म्हटली जाणारी प्रार्थना नाही; तो दैनंदिन श्रद्धेचा उद्घोष आणि अहिंसा, सत्य व अनासक्ती यांच्या दिशेने जगण्याचा व्यावहारिक मार्गदर्शक आहे. जैन शिकवणीच्या केंद्रस्थानी असलेल्या या तीन बांधिलकी नऊ छोट्या पदांत वाहिल्या आहेत. इतक्या अनेकांनी इतक्या वेळा म्हटल्यामुळे, अनेक शतकांपासून लाखो जैनांसाठी त्या श्वासाइतक्याच परिचित झाल्या आहेत.