सामायिक

सामायिक ही जैन धर्मातील एक मध्यवर्ती साधना आहे. भारतातील ही आध्यात्मिक परंपरा अहिंसा, सत्य आणि अनासक्तीवर भर देते. आवश्यक सूत्रात वर्णिलेल्या सहा आवश्यकांमध्ये, म्हणजे दैनंदिन अनिवार्य साधनांमध्ये, सामायिक हे पहिले आवश्यक म्हणून नोंदले आहे. आवश्यक सूत्र हे श्वेतांबर आगमांतील चार मूलसूत्रांपैकी एक आहे, म्हणजे मूळ शास्त्रग्रंथ, आणि प्रत्येक आचरणशील जैन गृहस्थाने ते जाणून घेणे अपेक्षित आहे. सामायिक हा शब्द समय या शब्दापासून आला आहे, ज्याचा अर्थ काळ किंवा समता असा होतो. ही साधना मूलतः स्थिर, संतुलित जागरूकतेत बसण्याचा कालखंड आहे. पारंपरिकपणे ती एक मुहूर्त इतका वेळ चालते. प्राचीन भारतीय कालगणनेतील हे परिमाण सुमारे अठ्ठेचाळीस मिनिटे इतके असते. या काळात साधक लौकिक कार्ये, विचार आणि आसक्ती यांपासून पूर्णपणे अलिप्त होतो, आणि परिपूर्ण अंतःशांती व निष्पक्षतेची अनुभूती मिळवण्याचा प्रयत्न करतो. तत्त्वार्थसूत्राच्या नवव्या अध्यायातील पहिला श्लोक जी संवर, म्हणजे आत्म्यात कर्माचा प्रवाह थांबवणे, अशी व्याख्या करतो, त्याला ही साधना थेट पूरक ठरते. त्याच अध्यायात सांगितलेली विचार, वाणी आणि कृतीच्या संयमाची व्यापक शिस्त सामायिक आपल्या मर्यादित अठ्ठेचाळीस मिनिटांत प्रत्यक्षात आणते.

सामायिक करण्यासाठी व्यक्ती सामान्यतः एखादी शांत, स्वच्छ जागा निवडते. ती अनेकदा जैन मंदिरात, घरातील देव्हाऱ्यात किंवा खोलीच्या शांत कोपऱ्यात असते. साधक आरामदायी आसनात बसतो, सामान्यतः चटईवर किंवा लहान लाकडी पाटावर पालथी घालून, पाठ सरळ ठेवून, पण कठोरपणे ताठ न करता. पूर्ण साधनेत लक्ष मन शांत करणे आणि सर्व विचलनांचा त्याग करणे यावर असते. अनेकजण सुरुवातीला एखादा छोटासा मंत्र किंवा प्रार्थना म्हणतात, जसे की नवकार मंत्र, जो जैन धर्मातील ज्ञानी आत्मे, आचार्य आणि संत यांना वंदन करतो. बसण्यापूर्वीच आदर आणि नम्रतेचा संकल्प ठरवला जातो. जैन शिकवण मानते की चुकीच्या मनःस्थितीत सुरू झालेले आसन, कितीही वेळ टिकवले तरी खऱ्या समतेत स्थिर होत नाही.

संपूर्ण अठ्ठेचाळीस मिनिटे साधक बोलत नाही, अनावश्यक हालचाल करत नाही आणि बाहेरच्या चिंतांमध्ये गुंतत नाही. डोळे बहुधा मिटलेले असतात, किंवा एखाद्या बिंदूवर हळुवारपणे स्थिर केलेले असतात, जसे समोर ठेवलेली तीर्थंकरांची एखादी लहानशी प्रतिमा. मन विचारांना पकडून न ठेवता किंवा नाकारताही न, केवळ पाहण्यास प्रशिक्षित केले जाते. समतेच्या भावनेकडे वारंवार परत येणे, उठणाऱ्या कोणत्याही विचाराचा पाठलाग न करणे, हे साधनेचे स्वरूप आहे. काही परंपरांत साधक मनातल्या मनात श्लोक म्हणू शकतो किंवा आत्मा, कर्म आणि मोक्ष यांच्या स्वरूपाचे चिंतन करू शकतो. ही बैठक केवळ निःशब्द शांतता न राहता स्थिरतेची शिस्त आणि खऱ्या चिंतनाची संधी ठरते. भरकटणारे मन हे अपयश मानले जात नाही, तर साधनेचाच एक सामान्य भाग मानले जाते. ते लक्षात घेऊन हळुवारपणे पुन्हा योग्य दिशेला वळवायचे असते, निराशेने विरोध करायचा नसतो.

सामायिक ही ध्यानाची शिस्त आणि भक्तीचे कृत्य, दोन्ही मानली जाते. काही काळासाठी साधू किंवा साध्वीप्रमाणे जगण्याचा तो एक मार्ग आहे. अनेक जैन ती दररोज करतात, बहुतेकदा सकाळी किंवा संध्याकाळी, तर इतर केवळ विशिष्ट पवित्र दिवशी, उपवासापूर्वी किंवा अभ्यासानंतर करतात. वारंवारता कोणत्याही सार्वत्रिक वेळापत्रकापेक्षा स्वतःच्या भक्तिदिनदर्शिकेच्या लयीनुसार ठरवली जाते. ही साधना सर्वांसाठी खुली आहे, गृहस्थ आणि साधू, स्त्री आणि पुरुष सर्वांसाठी. प्रदेश किंवा संप्रदायानुसार नेमका कालावधी आणि सोबतचे विधी थोडे वेगळे असू शकतात, पण अठ्ठेचाळीस मिनिटांची मूळ बैठक जवळजवळ प्रत्येक प्रकारात ओळखता येते. काही श्वेतांबर जैन कीटकांना इजा होऊ नये म्हणून आधी जमीन झाडण्याचा विधी करतात, तर दिगंबर जैन विस्तृत प्राथमिक विधींपेक्षा मानसिक एकाग्रतेवर अधिक भर देतात. ही दोन्ही पद्धती जैन शिकवणीत एकाच मूळ शिस्तीचे वैध आविष्कार मानल्या जातात. बाह्य रूप वेगळे असले तरी अंतिम उद्देश एकच आहे.

सामायिकाचे फायदे जैन शिकवणीत क्षणिक नव्हे, तर खोल आणि संचयी असे वर्णिले आहेत. ते नवीन कर्मांचा प्रवाह कमी करून आत्म्याला शुद्ध करते, विशेषतः क्रोध, मान, माया आणि लोभ यांपासून निर्माण होणारे कर्म कमी करते. ही चार कषाये जैन शिकवणीत पुनर्जन्माशी आत्म्याला सर्वाधिक थेट बांधणारी मानली जातात, कारण प्रत्येक विचार आणि कृतीला रंग देत राहतात, जोपर्यंत जाणीवपूर्वक खंडित केले जात नाहीत. साधनेत समता विकसित होते, जी हळूहळू बैठकीबाहेरच्या दैनंदिन जीवनातही उतरते आणि व्यक्तीला अधिक संयमी, दयाळू बनवते आणि सामान्य घटनांच्या परिणामांबाबत कमी आसक्त ठेवते. साधक अनेकदा हाच कसोटीचा निकष मानतात, कारण केवळ बैठकीपुरती मर्यादित राहिलेली समता साधनेच्या खऱ्या उद्देशापर्यंत पोहोचत नाही.

अंततः सामायिक ही जैन ध्येय असलेल्या मोक्षाकडे थेट पाऊल मानली जाते. परिपूर्ण ज्ञान आणि शाश्वत शांती प्राप्त करून आत्म्याला जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्त करणे, हे त्या ध्येयाचे स्वरूप आहे. प्रगत साधकांसाठी राखीव असलेल्या अधिक कठीण तपस्यांच्या तुलनेत, अठ्ठेचाळीस मिनिटे आणि एक शांत कोपरा देऊ शकणाऱ्या प्रत्येक प्रामाणिक जैनासाठी सामायिक सहज उपलब्ध राहते. त्यामुळे ती संपूर्ण परंपरेतील सर्वाधिक व्यापकपणे आचरली जाणारी साधना ठरते. साधू आणि साध्वींसाठी राखीव असलेल्या अधिक कठोर व्रतांपेक्षा कितीतरी अधिक गृहस्थ जैन ती नियमितपणे करतात. मन शांत करण्याचा आणि अधिक खोल स्थिरतेशी जोडण्याचा सोपा, सुसंरचित मार्ग शोधणाऱ्यांसाठी सामायिक ही जैन धर्मातील सर्वात प्राचीन, दैनंदिन साधनेविषयक सूचनांवर आधारलेली, काळाने सिद्ध झालेली वाट आहे. या सूचनांनी गृहस्थांना दोन हजार वर्षांहून अधिक काळ त्याच संक्षिप्त स्थिरतेकडे मार्गदर्शन केले आहे.