ସାମାୟିକ

ସାମାୟିକ ଭାରତର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଜୈନ ଧର୍ମର ଏକ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଅଭ୍ୟାସ; ଯାହା ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ଗୃହସ୍ଥ ଜୈନମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ପାଳନ କରିବାକୁ ଥିବା ଛଅଟି ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ଆଚାର, ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକୁ ଆବଶ୍ୟକ କୁହାଯାଏ, ସେଥି ମଧ୍ୟରେ ଏହା ପ୍ରଥମ; ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ସୂତ୍ରରେ ଏହାର ଲିପିବଦ୍ଧତା ଅଛି। ଆବଶ୍ୟକ ସୂତ୍ର ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ଚାରିଟି ମୂଳସୂତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଏକ, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଷ୍ଠାବାନ ଗୃହସ୍ଥ ଜୈନଙ୍କ ଜାଣିବା ଉଚିତ ବୋଲି ଆଶା କରାଯାଏ। ସାମାୟିକ ଶବ୍ଦଟି ସମୟ ଶବ୍ଦରୁ ଆସିଛି, ଯାହାର ଅର୍ଥ କାଳ ବା ସମତା; ଏବଂ ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ମୂଳତଃ ସ୍ଥିର, ସନ୍ତୁଳିତ ସଚେତନତାରେ ବସିବାର ଏକ ସମୟ। ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଏହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଯାଏଁ ଚାଲେ, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଗଣନାରେ ପ୍ରାୟ ଅଠଚାଳିଶ ମିନିଟ୍ ସମାନ। ଏହି ସମୟରେ ସାଧକ ସାଂସାରିକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଚିନ୍ତା ଓ ଆସକ୍ତିରୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନ୍ତରିକ ଶାନ୍ତି ଓ ନିରପେକ୍ଷତାର ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କରିବାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖନ୍ତି। ଏହା ତତ୍ତ୍ୱାର୍ଥ ସୂତ୍ରର ନବମ ଅଧ୍ୟାୟର ପ୍ରଥମ ସୂତ୍ରରେ ସଂବର ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତ ବିଷୟକୁ ସିଧାସଳଖ ସେବା କରେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆତ୍ମାରେ କର୍ମର ପ୍ରବାହ ରୋକିବା; ଏବଂ ସେହି ଅଧ୍ୟାୟ ଆହୁରି ଚିନ୍ତା, ବାକ୍ୟ ଓ କର୍ମର ସଂଯମର ବୃହତ୍ତର ଶୃଙ୍ଖଳା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ, ଯାହାକୁ ସାମାୟିକ ନିଜର ସୀମିତ ଅଠଚାଳିଶ ମିନିଟରେ ବ୍ୟବହାରିକ ରୂପ ଦିଏ।

ସାମାୟିକ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସାଧାରଣତଃ ଶାନ୍ତ, ପରିଷ୍କାର ସ୍ଥାନ ବାଛନ୍ତି; ପ୍ରାୟତଃ ଜୈନ ମନ୍ଦିରରେ, ଘରର ପୂଜାଘରରେ, ବା କୋଠରୀର ଏକ ଶାନ୍ତ କୋଣରେ। ସାଧକ ଆରାମଦାୟକ ଭଙ୍ଗୀରେ ବସନ୍ତି, ସାଧାରଣତଃ ଚଟାଣି ବା ଛୋଟ କାଠ ପଟା ଉପରେ ପଦ୍ମାସନ ବା ସୁଖାସନରେ, ମେରୁଦଣ୍ଡ ସିଧା ରଖି, କିନ୍ତୁ କେବେ ବଳପୂର୍ବକ କଠିନ ନ କରି। ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଓ ସମସ୍ତ ବିକ୍ଷେପ ଛାଡ଼ିବା ହିଁ ସର୍ବକ୍ଷଣ ଧ୍ୟାନର କେନ୍ଦ୍ର। ଅନେକେ ନବକାର ମନ୍ତ୍ର ପରି ଏକ ଛୋଟ ପ୍ରାର୍ଥନା ବା ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି; ଯାହା ଜୈନ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ, ଗୁରୁ ଓ ସାଧୁମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଏ। ବସିବା ଆରମ୍ଭ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ବିନୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସ୍ଥିର କରାଯାଏ, କାରଣ ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ମାନେ ଯେ ଭୁଲ ମାନସିକତାରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବସିବା, ଯେତେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚାଲିଲେ ମଧ୍ୟ, ଖୁବ୍ କମ୍ ସତ୍ୟ ସମତାରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ।

ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଠଚାଳିଶ ମିନିଟ୍ ଧରି ସାଧକ କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବରେ ଗତି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ବାହ୍ୟ ବିଷୟରେ ଜଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଆଖି ପ୍ରାୟତଃ ବନ୍ଦ ଥାଏ, ନଚେତ୍ ସାଧକଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖାଯାଇଥିବା ତୀର୍ଥଙ୍କରଙ୍କ ଛୋଟ ପ୍ରତିମା ପରି ଏକ ବିନ୍ଦୁରେ ଧୀରେ ସ୍ଥିର ଥାଏ। ଚିନ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ଧରି ନ ରଖି କିମ୍ବା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ନ କରି ଦେଖିବାକୁ ମନକୁ ତାଲିମ ଦିଆଯାଏ; ଯାହା ବି ଉଦିତ ହୁଏ ତା'ର ପଛେ ନ ଧାଇଁ, ବାରମ୍ବାର ସମତାର ଭାବକୁ ଫେରିବା। କେତେକ ପରମ୍ପରାରେ, ବ୍ୟକ୍ତି ମାନସିକ ଭାବରେ ଶ୍ଳୋକ ପାଠ କରିପାରନ୍ତି କିମ୍ବା ଆତ୍ମା, କର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷର ସ୍ୱଭାବ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିପାରନ୍ତି; ବସିବାକୁ ସ୍ଥିରତାର ଶୃଙ୍ଖଳା ଏବଂ ଶୂନ୍ୟ ମୌନତା ବଦଳରେ ପ୍ରକୃତ ଆତ୍ମଚିନ୍ତନର ସୁଯୋଗ, ଏହି ଦୁଇଟି ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଭ୍ରମଣଶୀଳ ମନକୁ ବିଫଳତା ରୂପେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅଭ୍ୟାସର ସ୍ୱାଭାବିକ ଅଂଶ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ; ନିରାଶାରେ ବାଧା ଦେବା ବଦଳରେ, ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଧୀରେ ଧୀରେ ପୁଣି ପଥରେ ଆଣିବାର ବିଷୟ।

ସାମାୟିକକୁ ଧ୍ୟାନର ଶୃଙ୍ଖଳା ଏବଂ ଭକ୍ତିର କାର୍ଯ୍ୟ, ଏ ଦୁଇଟି ରୂପେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ; ସ୍ୱଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସାଧୁ କିମ୍ବା ସାଧ୍ୱୀ ପରି ଅସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ବଞ୍ଚିବାର ଏକ ଉପାୟ। ଅନେକ ଜୈନ ଏହାକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, ପ୍ରାୟତଃ ସକାଳେ ବା ସନ୍ଧ୍ୟାରେ; ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପବିତ୍ର ଦିନରେ, ଉପବାସ ପୂର୍ବରୁ, ବା ଅଧ୍ୟୟନ ସମୟ ପରେ ପାଳନ କରନ୍ତି; କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସାର୍ବଜନୀନ ସମୟସୂଚୀ ବଦଳରେ ନିଜ ଭକ୍ତି-ପଞ୍ଜିକାର ଛନ୍ଦ ଅନୁସାରେ ଏହାର ପୁନରାବୃତ୍ତି ସମନ୍ୱୟ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଖୋଲା, ଗୃହସ୍ଥ ଓ ସାଧୁ, ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା ସମାନ ଭାବରେ। ଅଞ୍ଚଳ ବା ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଅନୁସାରେ ସଠିକ୍ ସମୟକାଳ ଓ ସହଯୋଗୀ ଆଚାର କିଛି ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ, ତଥାପି ମୂଳ ଅଠଚାଳିଶ ମିନିଟ୍ ବସିବା ପ୍ରାୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୂପାନ୍ତରରେ ଚିହ୍ନିହେବା ଯୋଗ୍ୟ ରହେ। କେତେକ ଶ୍ୱେତାମ୍ବର ଜୈନ କୀଟପତଙ୍ଗର କ୍ଷତି ଏଡ଼ାଇବା ପାଇଁ ପୂର୍ବରୁ ଚଟାଣ ବାହାରିବାର ଆଚାର ଯୋଡ଼ନ୍ତି; ଦିଗମ୍ବର ଜୈନମାନେ ବିସ୍ତୃତ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଆଚାର ଅପେକ୍ଷା ତୀବ୍ର ମାନସିକ ଏକାଗ୍ରତା ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇଟି ଆଭିମୁଖ୍ୟକୁ ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ଭିତରେ ଏକା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶୃଙ୍ଖଳାର ବୈଧ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ; ବାହ୍ୟ ରୂପରେ ଭିନ୍ନ, କିନ୍ତୁ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନୁହେଁ।

ଜୈନ ଶିକ୍ଷାରେ ସାମାୟିକର ଲାଭକୁ କ୍ଷଣସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଗଭୀର ଓ ସଂଚୟୀ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ କରାଯାଇଛି। ନୂଆ କର୍ମର ପ୍ରବାହ ହ୍ରାସ କରି ଏହା ଆତ୍ମାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ବିଶେଷ କରି କ୍ରୋଧ, ଅହଂକାର, ପ୍ରତାରଣା ଓ ଲୋଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କର୍ମକୁ। ଏହି ଚାରି କଷାୟ ହିଁ ଆତ୍ମାକୁ ନିରନ୍ତର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ସହ ସିଧାସଳଖ ବାନ୍ଧନ୍ତି ବୋଲି ଜୈନ ଶିକ୍ଷା ମାନେ; କାରଣ ପ୍ରତ୍ୟେକଟି, ସଚେତନ ଭାବରେ ବାଧା ନ ଦିଆଯାଉଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚିନ୍ତା ଓ କର୍ମକୁ ରଙ୍ଗ ଦିଏ। ଏହା ସମତା, ଅର୍ଥାତ୍ ସମଭାବର ଅବସ୍ଥା ଗଢ଼ିଥାଏ, ଯାହା ଧୀରେ ଧୀରେ ବସିବାର ସମୟ ବାହାରେ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ, ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଅଧିକ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, ଦୟାଳୁ ଏବଂ ସାଧାରଣ ଘଟଣାର ଫଳାଫଳ ପ୍ରତି କମ୍ ଆସକ୍ତ କରିଥାଏ। ସାଧକମାନେ ପ୍ରାୟତଃ ଏହି ପ୍ରବାହକୁ ହିଁ ବସିବା ସଫଳ ହେଲା କି ନାହିଁ ତା'ର ପ୍ରକୃତ ମାପଦଣ୍ଡ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; କାରଣ କେବଳ ସାମାୟିକର ଅଠଚାଳିଶ ମିନିଟ୍ ରେ ସୀମିତ ସମତା, ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଶେଷରେ ଯାହା ଗଢ଼ିବାକୁ ଚାହେଁ ତାହାଠାରୁ କମ୍।

ଶେଷରେ, ସାମାୟିକକୁ ଜୈନ ଲକ୍ଷ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ଆଡ଼କୁ ଏକ ସିଧା ପଦକ୍ଷେପ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଓ ସ୍ଥାୟୀ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଆତ୍ମାକୁ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା। ଉନ୍ନତ ସାଧକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ କଠୋର ତପସ୍ୟାଠାରୁ ଭିନ୍ନ, ଅଠଚାଳିଶ ମିନିଟ୍ ଓ ଏକ ଶାନ୍ତ କୋଣ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଯେ କୌଣସି ନିଷ୍ଠାବାନ ଜୈନଙ୍କ ପାଇଁ ସାମାୟିକ ସୁଲଭ ରହେ; ଫଳରେ ଏହା ସମଗ୍ର ପରମ୍ପରାରେ ସର୍ବାଧିକ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ଶୃଙ୍ଖଳା ମଧ୍ୟରୁ ଏକ। ସାଧୁ ଓ ସାଧ୍ୱୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଂରକ୍ଷିତ କଠୋର ବ୍ରତ ଅପେକ୍ଷା ଅନେକ ଅଧିକ ଗୃହସ୍ଥ ଜୈନ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଏହା ପାଳନ କରନ୍ତି। ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଓ ଗଭୀର ସ୍ଥିରତା ସହ ଯୋଗ ହେବା ପାଇଁ ସରଳ, ସୁସଂଗଠିତ ପଥ ଖୋଜୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ସାମାୟିକ ଜୈନ ଧର୍ମର ଦୈନନ୍ଦିନ ଅଭ୍ୟାସ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସର୍ବାଧିକ ପୁରାତନ ଜୀବିତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀରେ ମୂଳ ଥିବା, କାଳ-ପରୀକ୍ଷିତ ପଥ ପ୍ରଦାନ କରେ; ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶାବଳୀ ଦୁଇ ହଜାରରୁ ଅଧିକ ବର୍ଷ ଧରି ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କୁ ସେହି ଅଠଚାଳିଶ ମିନିଟ୍ ସ୍ଥିରତା ଆଡ଼କୁ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ କରି ଆସିଛନ୍ତି।