समायिका

सामयिकं जैनधर्मस्य एका प्रमुखा पद्धतिः अस्ति, यत्र भारतस्य आध्यात्मिकपरम्परायाम् अहिंसासत्यनिवृत्तीनां प्राधान्यं दीयते। 'सामयिक' शब्दः 'समय' इत्यस्मात् निष्पन्नः, यस्य अर्थः 'कालः' वा 'समभावः' इति भवति। इयं क्रिया मूलतः स्थिरे समतुलिते च ज्ञाने उपवेशनस्य कालः भवति। परम्परानुसारम् एषः कालः एकमुहूर्तमितः भवति—यत् प्राचीनभारतीयज्योतिषशास्त्रे कालस्य एकम् एककम् अस्ति यत् प्रायः अष्टचत्वारिंशत् (४८) निमेषात्मकम् भवति। अस्मिन् समये साधकः सर्वान् सांसारिकव्यापारान्, विचारान्, आसक्तीः च त्यक्त्वा पूर्णस्य आन्तरिकशान्तः तटस्थतायाः च अनुभवं प्राप्तुं प्रयतते।

सामयिकानुष्ठानार्थम् जनः प्रायः शान्तं स्वच्छं स्थानं चिनोति—प्रायशः जैनमन्दिरे, गृहदेवालयें, वा कक्षस्य शान्ते कोणे। साधकः सुखदासने उपविशति, सामान्यतः कट्याम् लघुकाष्ठपट्टे वा पद्मासने, यत्र पृष्ठवंशः ऋजुः भवति किन्तु कठोरः न भवति। ध्यानं मनसः शान्तकरणे सर्वविधविकल्पत्यागे च केन्द्रितं भवति। बहवः लघुप्रार्थनया मन्त्रेण वा आरभन्ते, यथा णमोकारमन्त्रः, यः जैनधर्मस्य सिद्धाचार्यान् साधूंश्च नमस्करोति। एतेन श्रद्धाविनययोः भावना सिद्ध्यति।

पूर्णे अष्टचत्वारिंशत् निमेषे काले साधकः न वदति, अनावश्यकं न सञ्चरति, बाह्यविषयेषु च न सज्जते। नेत्रे प्रायः निम्मिते भवति वा तीर्थङ्करस्य (आध्यात्मिकगुरोः) लघुप्रतिमायाम् एकस्मिन् बिन्दौ निश्चले स्थिते भवतः। मनः विचारान् अग्रह्य त्यक्त्वा वा निरीक्षितुं शिक्ष्यते, पुनःपुनः समभावं प्रति निवर्तते। केषुचित् सम्प्रदायेषु जनः मनसा श्लोकान् स्मर्तुं शक्नोति आत्मनः, कर्मणः, मुक्तेः च स्वरूपं विमर्शयितुम् शक्नोति। मुख्यं तत्त्वम् अस्ति यत् पूर्णतया वर्तमानकाले तटस्थतया च स्थित्वा सर्वेषां प्राणिनां अनुभवानाञ्च समानभावेन आचरणं करणीयम्।

सामयिकं ध्यानसाधना भक्तिरूपं चोभयं मन्यते। इयं लघुकालेनापि मुनिवत् साध्वीव वा जीवनयापनस्य पद्धतिः अस्ति। बहवः जैनाः प्रतिदिनम् प्रातः सायं वा एतत् आचरन्ति, अन्ये तु विशेषेषु पवित्रेषु दिनेषु कुर्वन्ति। उपवासात् प्राक् अध्ययनकाले वा सामयिकाचरणं सामान्यम् अस्ति। इयं पद्धतिः सर्भ्यः सुलभा अस्ति—गृहस्थानां, मुनीनाम्, पुरुषाणां, स्त्रीणां कृते च—यद्यपि क्षेत्रभेदानुसारं सम्प्रदायभेदानुसारं वा कालः विधयः च किञ्चित् भिन्नाः भवितुम् अर्हन्ति। यथा, केचन श्वेताम्बर्जैनाः कीटकानां रक्षणार्थं भूमिसम्मार्जनेन सहितान् विधीन् कुर्वन्ति, दिगम्बर्जैनाः तु तीव्रां मानसिकएकाग्रतां बलवत्तरं कुर्वन्ति।

सामयिकस्य लाभाः जैनशास्त्रेषु अतीव महिमान्विताः वर्णिताः। एतत् नवीनकर्मणां आगमनं न्यूनीकृत्य आत्मानं शोधयति, विशेषतः क्रोधमानमायालोभजनितानि कर्माणि। एतत् 'समतायाः' (समभावस्य) स्थितिं जनयति या शनैः शनैः दैनिकजीवने प्रविश्य मनुष्यं अधिकं सहनशीलम्, द्यालुम्, फलापेक्षासु च निष्प्रमदं करोति। अन्ते सामयिकं जैनमुक्तेः मार्गस्य प्रत्यक्षं पदं मन्यते—पूर्णज्ञानशान्तिप्राप्त्या आत्मानं जन्ममृत्युचक्रात् मुक्तं कर्तुम्। यः कोऽपि मनसः शान्तये गभीरशान्त्यै च सरलपद्धतिम् अन्विष्यति, तस्य कृते सामयिकं शाश्वतं मार्गं प्रयच्छति।