समयिका
जैन ध्यान अभ्यास जसले शान्ति र समभाव सिकाउँछ
यस लेखमा जैन धर्मको समयिका नामक ध्यान अभ्यासको बारेमा बताइएको छ — जसमा व्यक्ति ४८ मिनेटसम्म स्थिर भई बसेर संसारिक क्रियाकलापबाट अलग हुन्छ र आन्तरिक शान्ति तथा समभावको खेती गर्छ। यसलाई कसरी परम्परागत रूपमा अभ्यास गरिन्छ भन्ने कुरा पनि उल्लेख गरिएको छ।
समयिका जैन धर्मको एक महत्त्वपूर्ण ध्यान अभ्यास हो जसमा व्यक्ति एक निश्चित समयावधिको लागि, सामान्यतया ४८ मिनेट (एक मुहूर्त), स्थिर र शान्त भई बसेर आफूलाई संसारिक क्रियाकलापबाट अलग गर्छ र आन्तरिक शान्ति तथा समभावको खेती गर्छ। यो अभ्यास ‘समय’ शब्दबाट आएको हो, जसको अर्थ समानता वा समभाव हो। समयिकाको मुख्य उद्देश्य आत्माको शुद्धिकरण र मोक्षको मार्गमा अग्रसर हुनु हो। यसलाई जैन साधु-साध्वीहरूले दैनिक रूपमा गर्ने गर्छन्, तर गृहस्थ (गैर-साधु) जैनहरू पनि यसलाई नियमित रूपमा अभ्यास गर्न सक्छन्।
समयिका गर्दा व्यक्तिले एक शान्त र सफा ठाउँ छान्नुपर्छ, जहाँ कुनै अवरोध नहोस्। सामान्यतया यो बिहान वा साँझको समयमा गरिन्छ। अभ्यासकर्ता पद्मासन वा अर्धपद्मासन जस्तो स्थिर आसनमा बस्छ र आँखा बन्द गर्छ। शरीरलाई सीधा राख्नुहुन्छ, तर तनावरहित। ध्यानको बेला कुनै पनि शारीरिक चलखेल वा बोलाइ हुँदैन। यसलाई ‘मौन’ (चुपचाप) को अवस्था भनिन्छ।
समयिकाको समयावधि ४८ मिनेट हुन्छ, जुन जैन परम्परामा एक मुहूर्त मानिन्छ। यस समयमा व्यक्तिले आफ्नो मनलाई वर्तमान क्षणमा केन्द्रित गर्छ, कुनै पनि विचार, इच्छा वा चिन्तालाई आउन दिँदैन। यो अभ्यास समभावको भावना विकास गर्नको लागि हो—जहाँ सुख-दुःख, लाभ-हानि, जीवन-मृत्यु सबैलाई समान दृष्टिले हेरिन्छ। यसले कर्मफलको बन्धनबाट मुक्त हुन मद्दत गर्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ।
समयिका गर्नुअघि केही तयारी आवश्यक हुन्छ। व्यक्तिले सफा वस्त्र लगाउनुपर्छ र शरीरलाई शुद्ध राख्नुपर्छ। यदि सम्भव छ भने, पूजाको समयमा ‘स्वस्तिक’ (जैन चिन्ह) वा तीर्थंकरको मूर्ति अगाडि राखेर ध्यान गर्न सकिन्छ। तर यो अनिवार्य छैन। समयिका सुरु गर्नुअघि ‘नमोकार मन्त्र’ (जैन प्रार्थना) को उच्चारण गर्ने चलन छ, जसले मनलाई एकाग्र बनाउन मद्दत गर्छ।
समयिकाको अवधिमा व्यक्तिले कुनै पनि प्रकारको हिंसा, झूठ, चोरी, वा अनैतिक कार्यबाट बच्नुपर्छ। यो अभ्यास अहिंसा (नो हानि) को सिद्धान्तमा आधारित छ। ध्यानको बेला साना-साना कीराहरू पनि नमार्ने सावधानी राखिन्छ। यसरी समयिका जीवनको हरेक पलमा समभाव र शान्ति ल्याउने एक साधनको रूपमा देखिन्छ।
समयिका समाप्त भएपछि व्यक्तिले बिस्तारै आँखा खोल्छ र केही क्षण शान्तिपूर्वक बस्छ। त्यसपछि उठ्नुअघि ‘समयिका सफल भयो’ भन्ने मानसिक संकल्प गर्न सकिन्छ। यो अभ्यास दैनिक रूपमा गर्नाले व्यक्तिको मन शान्त, धैर्यवान् र करुणामयी बन्छ। जैन धर्ममा समयिकालाई आत्म-साक्षात्कारको महत्त्वपूर्ण मार्गको रूपमा हेरिन्छ।
के तपाईं जान्नुहुन्छ?
नामको अर्थ
समयिका शब्द 'समय' (समानता) बाट आएको हो, जसले सुख-दुःख, लाभ-हानि जस्ता सबै अवस्थालाई समान दृष्टिले हेर्न सिकाउँछ। यो अभ्यासको मुख्य उद्देश्य नै समभावको खेती गर्नु हो।
समयावधि
समयिका ठीक ४८ मिनेट (एक मुहूर्त) सम्म गरिन्छ। जैन परम्परामा यो समयावधि ध्यानको लागि पवित्र मानिन्छ र यसले मनलाई संसारिक क्रियाकलापबाट पूर्ण रूपमा अलग गर्न मद्दत गर्छ।
तयारी र मन्त्र
समयिका सुरु गर्नुअघि सफा वस्त्र लगाउनुपर्छ र 'नमोकार मन्त्र' (जैन प्रार्थना) उच्चारण गर्ने चलन छ। यसले मनलाई एकाग्र बनाउन र ध्यानको लागि तयार गर्न मद्दत गर्छ।
अहिंसाको पालना
समयिकाको अवधिमा कुनै पनि प्रकारको हिंसा नगर्ने सावधानी राखिन्छ — साना कीराहरू पनि नमार्ने। यो अभ्यास अहिंसा (नो हानि) को सिद्धान्तमा आधारित छ, जसले जीवनको हरेक रूपप्रति करुणा बढाउँछ।
सबैका लागि
समयिका जैन साधु-साध्वीहरूले दैनिक गर्छन्, तर गृहस्थ (गैर-साधु) जैनहरूले पनि नियमित रूपमा अभ्यास गर्न सक्छन्। यसले आत्म-शुद्धिकरण र मोक्षको मार्गमा अग्रसर हुन मद्दत गर्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ।
Mahavira
जैन धर्म बाट थप
सम्बन्धित शिक्षाहरू
उही शिक्षा, विभिन्न परम्पराहरूमा प्रतिध्वनित