धम्मपद-ग्रन्थस्य बुद्धवर्गे अष्टादश पवित्र गाथा संकलिताः सन्ति, येषु बौद्धधर्मस्य केन्द्रीय सारतत्त्वं तथा सम्यक्संबुद्धस्य परातीत स्वरूपं प्रकटितं भवति। अत्र गाथा १८३ प्रसिद्धतमा अस्ति या सर्वेषां बुद्धानां सार्वभौमिकं शिक्षां घोषयति: "सर्वपापेभ्यो विरतव्यम्, कुशलकर्माणि संपादयितव्यानि, स्वचित्तं सर्वथा विशुद्धं करणीयं—इदमेव सर्वबुद्धानां शासनं भवति।" पर्वत, वन, पवित्रस्थानेषु शरणं गमनं असुरक्षितं इति दर्श्यमानं, तथागतः त्रिरत्नस्य (बुद्ध, धर्म, संघ) शरणं चतुरार्यसत्यबोधः च जगतः सर्वदुःखेभ्यः निरपेक्षं मोक्षं प्रदद्वि परमशरणं कथयति।
पद्यानि
यस्य जितं नावजीयते जितं यस्य न याति कश्चिल्लोके। तं बुद्धमनन्तगोचरम् अपदं केन पदेन नेष्यथ॥
श्लोकः 1
यस्य जालिनी विषक्ता तृष्णा नास्ति कुहिञ्चित् नेतुम्। तं बुद्धमनन्तगोचरम् अपदं केन पदेन नेष्यथ॥
श्लोकः 2
ये ध्यानप्रसृता धीरा नैष्क्रम्योपशमे रताः। देवा अपि तेभ्यः स्पृहयन्ति संबुद्धेभ्यः स्मृतिमद्भ्यः॥
श्लोकः 3
कृच्छ्रो मनुष्यप्रतिलाभः कृच्छ्रं मर्त्यानां जीवितम्। कृच्छ्रं सद्धर्मश्रवणं कृच्छ्रो बुद्धानामुत्पादः॥
श्लोकः 4
सर्वपापस्याकरणं कुशलस्योपसंपदा। स्वचित्तपर्यवदापनमेतद् बुद्धानां शासनम्॥
श्लोकः 5
क्षान्तिः परमं तपस्तितिक्षा निर्वाणं परमं वदन्ति बुद्धाः। न हि प्रव्रजितः परोपघाती श्रमणो भवति परं विहेठयन्॥
श्लोकः 6
अनुपवादोऽनुपघातः प्रातिमोक्षे च संवरः। मात्रज्ञता च भक्ते प्रान्तं च शयनासनम्। अधिचित्ते चायोग एतद् बुद्धानां शासनम्॥
श्लोकः 7
न कार्षापणवर्षेण तृप्तिः कामेषु विद्यते। अल्पास्वादा दुःखाः कामा इति विज्ञाय पण्डितः॥
श्लोकः 8
अपि दिव्येषु कामेषु रतिं स नाधिगच्छति। तृष्णाक्षयरतो भवति सम्यक्संबुद्धश्रावकः॥
श्लोकः 9
बहु वै शरणं यान्ति पर्वतांश्च वनानि च। आरामवृक्षचैत्यानि मनुष्या भयदर्शिताः॥
श्लोकः 10
नैतत् खलु शरणं क्षेमं नैतत् शरणमुत्तमम्। नैतत् शरणमागम्य सर्वदुःखात् प्रमुच्यते॥
श्लोकः 11
यश्च बुद्धं च धर्मं च संघं च शरणं गतः। चत्वार्यार्यसत्यानि सम्यक्प्रज्ञया पश्यति॥
श्लोकः 12
दुःखं दुःखसमुत्पादं दुःखस्य चातिक्रमम्। आर्यं चाष्टाङ्गिकं मार्गं दुःखोपशमगामिनम्॥
श्लोकः 13
एतत् खलु शरणं क्षेममेतत् शरणमुत्तमम्। एतत् शरणमागम्य सर्वदुःखात् प्रमुच्यते॥
श्लोकः 14
दुर्लभः पुरुषाजानेयो न स सर्वत्र जायते। यत्र स जायते धीरस्तत्कुलं सुखमेधते॥
श्लोकः 15
सुखो बुद्धानामुत्पादः सुखा सद्धर्मदेशना। सुखा संघस्य सामग्री समग्राणां तपः सुखः॥
श्लोकः 16
पूज्यार्हान् पूजयतो बुद्धान् यदि वा श्रावकान्। प्रपञ्चसमतिक्रान्तान् तीर्णशोकपरिदेवान्॥
श्लोकः 17
तांस्तादृशान् पूजयतो निर्वृतानकुतोभयान्। न शक्यं पुण्यं संख्यातुम् इयन्मात्रमपि केनचित्॥
श्लोकः 18
पृष्ठभूमिः
इदं प्रकरणं पालिधम्मपदस्य (खुद्दकनिकायः, पालित्रिपिटकम्) बुद्धवग्गः, गाथाः 179–196। बुद्धवग्गस्य गाथाः गौतमेन बुद्धेन महत्त्वपूर्णेषु प्रसङ्गेषु उद्घोषिताः। तेषु राजगृहे वेणुवने (वेळुवने) माघपूर्णिमायां 1,250 अर्हतां समक्षं दत्तः ओवादपातिमोक्खोपदेशः (गाथाः 183–185); अजपालन्यग्रोधमूले मारस्य मोहिनीभ्यः पुत्रीभ्यः तण्हा-अरति-रागाभ्यः सह समागमः (गाथाः 179–180); अग्गिदत्तब्राह्मणसमूहेन सह यथार्थशरणविषयकः संवादः (गाथाः 188–192) च।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
ज्ञातव्य-विशेषः
सर्वबुद्धानां सार्वभौमिकशिक्षा (गाथा १८३)
"सर्वपापेभ्यो विरतव्यम्, कुशलकर्माणि संपादयितव्यानि, स्वचित्तं विशुद्धं करणीयं—इदमेव सर्वकालीनानां बुद्धानां सत्यशिक्षा भवति।"
ओवाद-पातिमोक्ख-तत्त्वानि (गाथा १८४–१८५)
क्षान्तिः सहिष्णुता च परमं तपः, निर्वाणं परमं सुखं बुद्धैः कथ्यते। परान्निहन्तृ न भिक्षु भवति, परोपीडक श्रमण न भवति।
लोके चत्वारि दुर्लभानि (गाथा १८२)
मनुष्यजन्मलाभः दुर्लभः, मानवजीवनस्य स्थिरतिः कठिना, सत्यधर्मश्रवणं दुर्लभं, बुद्धोत्पादः अत्यन्तदुर्लभः।
असुरक्षित-शरण परम-शरण-विरोध (गाथा १८८–१९२)
भयभीता जनाः पर्वत, वन, देवस्थान, वृक्ष-चैत्य-शरणानि गच्छन्ति, न तु तानि कश्चिद्दुःखात् मुञ्चति। यः बुद्ध-धर्म-संघ-शरणं गत्वा चतुरार्यसत्यानि प्रज्ञयापश्यन्ति, स सर्वदुःखेभ्यो मुच्यते।
चत्वारि परमानन्दानि (गाथा १९४)
बुद्धोत्पादः सुखकरः, सद्धर्मदेशना सुखकरा, संघैक्य सुखकरं, सामग्री-तपः परमानन्दप्रदः।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता