पद्यानि
अभिस्त्वरेत कल्याणे पापाच्चित्तं निवारयेत्। धन्धं हि कुर्वतः पुण्यं पापे रमति मानसम्॥
श्लोकः 1
पापं चेत् पुरुषः कुर्यान्न तत् कुर्यात् पुनः पुनः। न तस्मिन् छन्दं कुर्वीत दुःखो पापस्य संचयः॥
श्लोकः 2
पुण्यं चेत् पुरुषः कुर्यात् कुर्यादेतत् पुनः पुनः। तस्मिन् छन्दं कुर्वीत सुखः पुण्यस्य संचयः॥
श्लोकः 3
पापोऽपि पश्यति भद्रं यावत् पापं न पच्यते। यदा तु पच्यते पापमथ पापः पापानि पश्यति॥
श्लोकः 4
भद्रोऽपि पश्यति पापं यावत् भद्रं न पच्यते। यदा तु पच्यते भद्रमथ भद्रो भद्राणि पश्यति॥
श्लोकः 5
मावमन्येत पापस्य न मां तदागमिष्यति। उदबिन्दुनिपातेन उदकुम्भोऽपि पूर्यते। बालो पूर्यते पापस्य स्तोकं स्तोकमपि चिन्वन्॥
श्लोकः 6
मावमन्येत पुण्यस्य न मां तदागमिष्यति। उदबिन्दुनिपातेन उदकुम्भोऽपि पूर्यते। धीरो पूर्यते पुण्यस्य स्तोकं स्तोकमपि चिन्वन्॥
श्लोकः 7
वाणिज इव भयं मार्गमल्पसार्थो महद्धनः। विषं जीवितुकामो वा पापानि परिवर्जयेत्॥
श्लोकः 8
पाणौ चेद् व्रणो न स्याद्धरेत् पाणिना विषम्। नाव्रणं विषमन्वेति नास्ति पापमकुर्वतः॥
श्लोकः 9
योऽप्रदुष्टस्य नरस्य दुष्यति शुद्धस्य पोषस्यानङ्गणस्य। तमेव बालं प्रत्येति पापं सूक्ष्मो रजः प्रतिवातमेव क्षिप्तः॥
श्लोकः 10
गर्भमेके उत्पद्यन्ते निरयं पापकर्मिणः। स्वर्गं सुगतिनो यान्ति परिनिर्वान्ति अनास्रवाः॥
श्लोकः 11
नान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरं प्रविश्य। न विद्यते स जगतीप्रदेशो यत्र स्थितो मुच्येत पापकर्मणः॥
श्लोकः 12
नान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरं प्रविश्य। न विद्यते स जगतीप्रदेशो यत्र स्थितं न प्रसह्येत मृत्युः॥
श्लोकः 13
पृष्ठभूमिः
अयम् अध्यायः पालि-धम्मपदस्य (खुद्दकनिकायः, पालित्रिपिटकम्) पापवग्गः, गाथाः 116–128। धम्मपद-अट्ठकथायाम् अभिलिखिता एताः गाथाः श्रावस्त्यां राजगृहे कपिलवत्थौ च विविधान् प्रसङ्गान् अधिकुर्वन्ति। प्रसङ्गेषु गृहपतिः अनाथपिण्डिकः (गाथाः 119–120), वणिक् महाधनः (गाथा 123), व्याधः कोकः (गाथा 125) च सन्ति; कोकः निर्दोषं भिक्षुम् अपराद्धवान्, ततः तस्यैव उग्राः मृगयाश्वानः तं प्रति प्रतिकूलाः अभवन्। तथा त्रयो भिक्षुसमूहाः (गाथा 127) बुद्धम् अपृच्छन् आकाशे दग्धं काकम्, नौकातः प्रक्षिप्तां स्त्रियम्, गुहायां रुद्धान् सप्त भिक्षून् च अधिकृत्य; तेभ्यः भगवान् उपदिदेश यत् पृथिव्यां कोऽपि देशः नास्ति यत्र पापकर्मणां फलात् मुक्तिः लभ्यते। शाक्यः सुप्पबुद्धः (गाथा 128) बुद्धवचनं मिथ्या साधयितुं स्वप्रासादस्य उपरितलभूमौ आत्मानं निरुध्य स्थितवान्, सप्तमे दिने च पृथिव्या ग्रस्तः।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Gautama Buddha · Founder of Buddhism · c. 5th–6th century BCE, Northern India/Nepal
Born Siddhartha Gautama in Lumbini, he attained enlightenment and spent the rest of his life teaching the Dhamma across northern India. His discourses (Suttas), preserved orally for generations before being written down in the Pali Canon, form the doctrinal foundation of Buddhism.
ज्ञातव्य-विशेषः
कल्याणे शीघ्रता (गाथा 116)
कल्याणकर्मणि शीघ्रं कर्तव्यं, मनः पापात् निवारणीयं; यः हि पुण्य-कर्मे मन्दीभवति, तस्य चेतः स्वयमेव पापे रमिष्यते।
कलशस्य जल-बिन्दु-दृष्टान्त: (गाथा 121–122)
क्षुद्रपापं न तुच्छं मन्वीथाः 'इदं मां न स्पृशिष्यति' इति—जल-बिन्दु-पातेन अपि कलशः पूर्यते। तद्वत् मूर्खः क्षणे-क्षणे पापं संचितवान् पूर्यते, प्रज्ञावान् तु क्षणे-क्षणे पुण्यं संचितवान् पूर्यते।
व्रण-रहितस्य हस्तस्य दृष्टान्त: (गाथा 124)
यदि हस्ते व्रणं न विद्यते, तर्हि व्यक्तिः हस्तेन विषमपि धारयितुं शक्नोति; विषः केवलं व्रणमार्गेण अन्तरं प्रविशति। तद्वत् यः पापं न करोति, तस्मै पापस्य प्रभावः न विद्यते।
वायु-विरोधे प्रक्षिप्तः धूलि-दृष्टान्त: (गाथा 125)
यः मानवः कस्यचिद् निर्दोषस्य, शान्तस्य, निष्पापस्य साधोः द्रोहं करोति, सा एव पापः तं मूर्खमेव प्रत्यागच्छति, यथा वायु-विरोधे प्रक्षिप्तः सूक्ष्मः धूलि: प्रक्षेपकमेव आहन्ति।
ब्रह्माण्डे गोपनस्थानाभावः (गाथा 127–128)
न अन्तरीक्षे, न समुद्र-मध्ये, न पर्वत-गुहायां—पृथिव्यां कुत्रचित् तादृशः स्थानः न विद्यते, यत्र तिष्ठन् मानवः स्व-पाप-फलात् मृत्योः वा मुक्तिं लभेत्।
विषयानुसारं अन्वेषयतु
Buddha
बौद्धधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता