Bharat Devotion
Embroidered artwork for माण्डूक्योपनिषद्: Embroidered Om symbol above a brass diya, marigolds and a temple spire at sunrise

माण्डूक्योपनिषद्

माण्डूक्योपनिषद् (अथर्ववेदः): ओंकारस्य, चेतनायाः त्रिषु अवस्थासु, मौनचतुर्थ्याः तुरीयस्य च विषये द्वादश मन्त्राः।

पद्यानि

ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवाꣳसस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः भद्रं नो अपि वातय मनः ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः

श्लोकः 1

हरिः ॐ ओमित्येतदक्षरमिदꣳ सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव

श्लोकः 1

सर्वं ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात्

श्लोकः 2

जागरितस्थानो बहिष्प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः

श्लोकः 3

स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक्तैजसो द्वितीयः पादः

श्लोकः 4

यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः

श्लोकः 5

एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम्

श्लोकः 6

नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः

श्लोकः 7

सोऽयमात्माध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति

श्लोकः 8

जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्राऽऽप्तेरादिमत्त्वाद् वाऽऽप्नोति ह वै सर्वान् कामानादिश्च भवति य एवं वेद

श्लोकः 9

स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कर्षाद् उभयत्वाद्वोत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद

श्लोकः 10

सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इदꣳ सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद

श्लोकः 11

अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवमोङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद

श्लोकः 12

पूजाविधिः फलश्रुतिश्च (पाठलाभाः)

फलश्रुतिः
शुभदिनम्

प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ

उत्तमसमयः (मुहूर्तम्)

ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च

पवित्रनिवेदनानि

घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च

आध्यात्मिकफलानि (फलश्रुतिः)फलश्रुतिः
  • मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्

पृष्ठभूमिः

मुक्तिकोपनिषदि भगवान् श्रीरामः श्रीहनुमन्तम् उपदिशति—'मुमुक्षूणां विमुक्तये माण्डूक्यम् एकमेव अलम्' (माण्डूक्यमेकमेवालं मुमुक्षूणां विमुक्तये) इति। आचार्यः गौडपादः एतं संक्षिप्तं ग्रन्थं स्वीकृत्य स्वां महतीं माण्डूक्यकारिकां रचयित्वा व्यवस्थितम् अद्वैतदर्शनं प्रतिष्ठापितवान्। स्थाननिर्देशः—अथर्ववेदपरम्परा; मुक्तिकासंग्रहस्य 108 उपनिषदां मध्ये षष्ठी; द्वादशमन्त्रात्मकः एकः लघुः ग्रन्थः (अध्यायः 1, मन्त्राः 1-12), अत्र शान्तिपाठपूर्वकं प्रस्तुतः। अधस्तनाः मन्त्रक्रमाङ्काः (तुरीयविषये मन्त्रः 7, मौनस्य अमात्रस्य ओंकारस्य विषये मन्त्रः 12) पारम्परिकगणनाम् अनुसरन्ति। गौडपादस्य चतुःप्रकरणात्मिका कारिका पृथग्ग्रन्थः, एतेषु श्लोकेषु न अन्तर्भवति।

ज्ञातव्य-विशेषः

'माण्डूक्यमेकमेवालम्' इत्यस्य महत्ता

मुक्तिकोपनिषदि भगवान् श्रीरामः स्पष्टं घोषयति यत् मोक्षाभिलाषिणां साधकानां कृते केवलं माण्डूक्योपनिषदः सम्यग्ज्ञानमेव भवबन्धच्छेदने पूर्णतः समर्थम् अस्ति।

ओंकारस्य त्रिविधं स्वरूपम् (अ-उ-म)

ओंकारस्य त्रयः वर्णाः मानवचेतनायाः त्रीन् स्तरान् प्रकटयन्ति—'अ' स्थूलजागरितजगतः (वैश्वानरः), 'उ' सूक्ष्मस्वप्नलोकस्य (तैजसः), 'म' कारणसुषुप्तेः (प्राज्ञः) प्रतीकम् अस्ति।

अमात्रं शान्तं तुरीयं च (मन्त्रः १२)

ओंकारस्य यथार्थं रहस्यम् उच्चारणोत्तरं मौनम् (अमात्रम्) अस्ति—सा शान्ता निराकारा च पृष्ठभूमिः, यस्यां सर्वाणि शब्दाः विचाराश्च उत्पद्य विलीयन्ते; एतत् तुरीयस्य प्रतीकम् अस्ति।

तुरीयस्य 'नेति-नेति' मीमांसा (मन्त्रः ७)

विश्वदर्शने मन्त्रः ७ अद्वैतचेतनायाः सर्वोच्चं व्याख्यानं मन्यते, यत्र शुद्धात्मा सर्वेभ्यः लौकिकद्वैतेभ्यः सीमाभ्यश्च परः इति सिध्यति।

गौडपादाचार्यस्य 'अजातिवादः'

माण्डूक्योपनिषदाधारिता गौडपादस्य माण्डूक्यकारिका अद्वैतदर्शने 'अजातिवादं' स्थापितवती—परमसत्ये कदापि काचन उत्पत्तिः विकारो वा नाभवत्; अखण्डा आत्मचेतनैव सत्यम् इति।

विषयानुसारं अन्वेषयतु

Rama सम्पूर्णा स्तुतिः पाठाश्च

Rama

Rama सर्वं पश्यतु →

हिन्दूधर्मःतः अधिकम्

सर्वं पश्यत