असतो मा

अयं मन्त्रः बृहदारण्यकोपनिषदः आगतः, या हिन्दुतत्त्वज्ञानस्य प्राचीनतमेषु महत्त्वपूर्णतमेषु ग्रन्थेषु अन्यतमा, प्रायः ७००-८०० ई.पू. कालिका। अयं पावमानमन्त्रनामकदीर्घप्रार्थनायाः भागः, ध्यानात्पूर्वं मनःशुद्धये प्रयुज्यते।

प्रार्थना त्रिषु परिवर्तनात्मकेषु मार्गेषु मार्गदर्शनं याचते: असत्यात् (असत्) सत्यं (सत्) प्रति, तमसः (तमस्) प्रकाशं (ज्योतिः) प्रति, मृत्योः (मृत्यु) अमृतं (अमृतम्) प्रति। प्रत्येकं पङ्क्तिः आध्यात्मिकविकासाय मोक्षाय च सरलं प्रबलं प्रार्थनामस्ति।

अन्ते 'ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः' इति शारीरिकमानसिकाधिदैविकेषु त्रिषु स्तरेषु शान्तेः आह्वानम्। 'शान्तिः' इत्यस्य त्रिवारपुनरुक्तिः त्रिषु लोकेषु—भूमौ, वायौ, दिवि च—शान्तिमाह्वातुं पारम्परिकः विधिः, अन्तः बहिः वा विद्यमानान् विघ्नान् शमयति।

विशिष्टदेवतामुद्दिश्य कृतानां बहूनां मन्त्राणां विपरीतम्, अयं श्लोकः परमतत्त्वाय—ब्रह्म इति प्रसिद्धाय—सम्बोधितः। अयं सम्प्रदायभेदम् अतिक्रामति, येन भारते विश्वे च जनानाम् प्रियप्रार्थना भवति, तत्र महात्मा गान्धी अपि सम्मिलितः, यः स्वभाषणेषु बहुशः एनम् उद्धृतवान्।

अयं मन्त्रः गायत्री नाम्ना लघुगीतात्मकच्छन्दसा रचितः, प्रत्येकपङ्क्तिः षडक्षरयुक्ता। एषा संक्षिप्तता पुनरुक्तिश्च सुलभजपध्यानाय भवति, अस्य अनुरणनं मनः शमयति हृदयं केन्द्रयति इति कीर्त्यते।

प्रथमम् अक्षरं 'ॐ' हिन्दुपरम्परायां ब्रह्माण्डस्य आदिमध्वनिः मन्यते। अत्र इदं पवित्रं स्वरं स्थापयति, सत्यप्रकाशामृतप्रार्थनातः पूर्वं प्रार्थनां ब्रह्माण्डस्पन्दने निबध्नाति।