सर्वे भवन्तु सुखिनः
शान्तेः सार्वभौमिकी प्रार्थना
इदं संक्षिप्तं संस्कृतप्रार्थनापद्यं सर्वेषां प्राणिनां सुखम् आरोग्यं दुःखाभावं च प्रार्थयति, अन्ते त्रिवारं शान्तिमुच्चरति। इदं हिन्दुपरम्परायाः अत्यन्तप्रियं बहुशः पठ्यमानं सौहार्दश्लोकमस्ति।
पद्यानि
ॐकारः मङ्गलसूचकः। अनेन मन्त्रेण सर्वेषां जनानां सुखित्वं निरामयत्वं च प्रार्थ्यते।
श्लोकः 1
तथा च सर्वे जनाः कल्याणकराणि दृश्यानि पश्यन्तु, कोऽपि दुःखभाग् न भवेत् इति प्रार्थ्यते।
श्लोकः 2
ॐकारपूर्वकं त्रिवारम् शान्तिः इति पठित्वा आध्यात्मिक-आधिदैविक-आधिभौतिकतापानां शमनाय प्रार्थना क्रियते।
श्लोकः 3
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
इदं प्रार्थनापद्यं संस्कृतभक्तिसाहित्यस्य विशालसमूहात् आगच्छति, यत् विस्तृतवैदिकपरम्परायाः भागः—भारतस्य प्राचीनमध्यात्मिकं धरोहरम्। परम्परया इदं प्रार्थनासु कर्मकाण्डेषु सभासु च अन्ते सर्वेषां भूतानां कल्याणाय पठ्यते। अस्य उद्गमः कस्यचिदेकस्य ग्रन्थस्य न सम्बद्धः, अतः इदं समानपरम्परायाः प्रियभागः इति वर्णयितुं युक्तम्। अन्ते त्रिवारं 'शान्तिः' इति उच्चारणं शारीरिके मानसे आध्यात्मिके च स्तरे क्षोभानां शमनाय प्रचलितः मार्गः।
ज्ञातव्य-विशेषः
सार्वभौमी प्रार्थना
अयं लघुसंस्कृतश्लोकः केवलं मानवानाम् अपि तु सर्वेषां प्राणिनां कल्याणायार्थं प्रार्थना वर्तते। अत्र सर्वे जनाः सुदिनिनः, नीरुजाः, दुःखविवर्जिताश्च भवन्तु इति प्रार्थ्यते, अतः एषा हिन्दूपरम्परायाः सर्वव्यापिषु प्रख्यातप्रार्थनाषु अन्यतमा अस्ति।
त्रिविधशान्तिः
अन्तिमा पङ्क्तिः 'ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः' इति 'शान्तिः' इति पदं त्रिवारं आवृणोति। परम्परया इदं ज्ञायते यत् एतत् त्रिषु स्तरेषु अर्थात् भौतिकजगति, दिव्यलोके, स्वीयमनःशरीरयोः च बाधाम् शमयति।
अज्ञातकर्तृका
कस्यापि विशिष्टऋषेः कवेर् वा नाम्ना प्रख्यातानि बहूनि भक्तिकाव्यानि इव एषा प्रार्थना एका अनामिका प्राचीनप्रार्थना अस्ति। इयं विविधोपनिषत्सु (हिन्दूदर्शनग्रन्थेषु) लभ्यते, प्रायः च साम्प्रदायिककार्यक्रमानाम्, वर्गानाम्, समूहानाम् आरम्भे अन्ते वा सामञ्जस्यपूर्णवातावरणस्य सृष्टये उच्चार्यते।
सरला रचना
अस्याः प्रार्थनायाः केवलं चतस्रः पङ्क्तयः सन्ति। प्रथमे द्वे पङ्क्ती सुखं स्वास्थ्यं च प्रार्थयेते, तृतीया पङ्क्तिः शुभानुभवान् याचते, चतुर्थी पङ्क्तिः कोऽपि दुःखं न प्राप्नुयात् इति सूचयति। अस्याः सरलतया समूहे स्मरणम् उच्चारणं च सुकरं भवति।
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता
