गायत्री मन्त्रः
गायत्रीमन्त्रः सवितुः (सूर्यदेवस्य) ध्यानं प्रार्थनां च करोति। अयं मन्त्रः बुद्धिं प्रकाशयितुं पापानि नाशयितुं च प्रसिद्धः।
पद्यानि
अत्र प्रणवः परब्रह्मवाचकः, ततः भूः भुवः स्वः इति क्रमेण भूमिलोकं भुवर्लोकं स्वर्लोकञ्च उपलक्षयति। तत् – तत् परं ज्योतिः, सवितुः – सवितृनामकस्य देवस्य, वरेण्यम् – वरणीयं श्रेष्ठं, भर्गः – तेजोमयं स्वरूपं, वयम् धीमहि – ध्यानेन अवगच्छामः। यः – एष एव देवः, नः – अस्माकं, धियः – बुद्धीः, प्रचोदयात् – सत्यज्ञाने सन्मार्गे च प्रेरयतु। एवं परमसवितृदेवस्य ध्यानेन तस्य कृपया अस्माकं समस्तबुद्धिवृत्तयः शुद्धाः सत्याः च भवन्ति।
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
भानुवासरः
सूर्योदयकाले ब्राह्ममुहूर्ते च
ताम्रपात्रेण जलार्घ्यम्, रक्तपुष्पं, रक्तचन्दनम् अक्षताः च
- आरोग्यं, शारीरिकतेजः, नेत्रशक्तिवर्धनम्
- सूर्यग्रहदोषनिवारणं, यशः, कार्यसिद्धिः
पृष्ठभूमिः
एष मन्त्रः ऋग्वेदस्य तृतीयमण्डले (३.६२.१०) विद्यते। विश्वामित्रः ऋषिः, गायत्री छन्दः, सविता देवता। प्रातःसन्ध्यायां मध्याह्ने सायं च जप्यते।
कथा महिमा च
Composed in the 24-syllable Gayatri meter and drawn from Rigveda 3.62.10, this mantra invokes the radiant light of Savitur to awaken higher intellect.
सम्पूर्णां कथां पठतु →ज्ञातव्य-विशेषः
ऋग्वेदीयम्
एतत् गायत्रीमन्त्रः ऋग्वेदस्य ३.६२.१० मन्त्रः अस्ति। ऋषिः विश्वामित्रः, देवता सविता, छन्दः गायत्री (२४ अक्षराणि) इति प्रसिद्धम्।
सावित्रीनाम्ना प्रसिद्धिः
अस्य मन्त्रस्य 'सावित्री' इति अपरं नाम अस्ति। उपनयनसंस्कारे बालकाय प्रथमं अयं मन्त्रः उपदिश्यते, अतः 'गायत्री-उपनिषत्' इत्यपि कथ्यते।
त्रिपदा गायत्री
अयं मन्त्रः त्रिभिः पादैः युक्तः – 'भूर्भुवः स्वः' (महाव्याहृतयः), 'तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि', 'धियो यो नः प्रचोदयात्'। प्रतिदिनं सन्ध्याकाले अस्य जपः विहितः।
सवितृदेवताकः
अत्र सविता (सूर्यः) देवता। 'भर्गः' इति तेजः, 'वरेण्यम्' इति वरणीयम्। ध्येयम् – तस्य देवस्य तेजः ध्यायामः, यः अस्माकं बुद्धिं प्रेरयेत्।
वैदिकप्रार्थनात्वम्
अयं मन्त्रः केवलं स्तुतिः न, अपितु प्रार्थना – 'धियो यो नः प्रचोदयात्' इति बुद्धेः प्रेरणायै। अतः 'गायत्री' इत्युक्ते 'गायन्तं त्रायते' इति व्युत्पत्त्या मोक्षदात्री।