श्रीसरस्वतीचालीसा
इदं स्तोत्रं चत्वारिंशत् पद्यैः (चालीसा) रचितं भगवती सरस्वतीदुर्गायाः स्तुतिः अस्ति। अत्र माता सरस्वती ज्ञानदात्री तथा दुर्गा रूपेण दैत्यहन्त्री च वर्णिता।
पद्यानि
मङ्गलाचरणम् (दोहा)
चालीसापाठात् पूर्वं गुरुवन्दना मङ्गलाचरणदोहा च।
जनकजनन्योः पादपद्मरजः स्वमस्तके धारयित्वा मातरं सरस्वतीं नमामि। सा मे बुद्धिं बलं च ददातु।
श्लोकः दोहा 1
हे मातः, तव महिमा अमिता अनन्ता च कृत्स्नं जगत् व्याप्य विराजते। त्वमेव दुष्टजनानां पापं संहर।
श्लोकः दोहा 2
चालीसा (४० चौपद्यः)
भगवतः महिम्नः, बलस्य, कृपायाश्च संकीर्तनपराः चत्वारिंशत् चौपद्यः।
जय श्रीः सकलबुद्धिबलराशे। जय सर्वज्ञ अमर अविनाशिनि।
श्लोकः 1
जय जय जय वीणाधारिणि। या सदा सुहंससवारी करोषि।
श्लोकः 2
हे मातः, त्वं चतुर्भुजरूपधारिणी सर्वस्मिन् विश्वे विख्यातासि।
श्लोकः 3
यदा जगति पापबुद्धिः प्रभवति, तदैव धर्मस्य दीप्तिः मन्दीभवति।
श्लोकः 4
तदैव हे मातः, तव स्वावतारः सञ्जायते। हे महतारि, त्वं पापं हीनं करोषि।
श्लोकः 5
वाल्मीकिः पूर्वं हत्यार आसीत्, किन्तु तव प्रसादेन सः सर्वस्मिन् संसारे प्रसिद्धोऽभवत्।
श्लोकः 6
तेन रामचरितं रचितम्, आदिकवेः पदवी च प्राप्ता।
श्लोकः 7
कालिदासः यः विख्यातोऽभवत्, हे मातः, तव कृपादृष्ट्या एव।
श्लोकः 8
तुलसी-सूर-आदयः विद्वांसः अन्ये च बहवः ज्ञानिनो जाताः।
श्लोकः 9
तेषां अन्यदवलम्बनं नासीत्, केवलं तव कृपैव हे अम्ब।
श्लोकः 10
अतः हे भवानि मातः, मां दुःखितं दीनं स्वदासं ज्ञात्वा कृपां कुरु।
श्लोकः 11
यथा पुत्राः बहूनि अपराधानि कुर्वन्ति, तथापि माता तेषु चित्तं न करोति।
श्लोकः 12
हे जननि, अधुना मम लज्जां रक्ष। बहुधा ते विनयमहम्।
श्लोकः 13
अहमनाथः तवैवावलम्बः। हे जगदम्ब, कृपां कुरु। जय जय।
श्लोकः 14
मधुकैटभौ यौ अतिबलवन्तौ, तौ विष्णुना सह बाहुयुद्धमाचरताम्।
श्लोकः 15
पञ्चसहस्रवर्षपर्यन्तं घोरं युद्धमभवत्। तथापि तौ मुखं न मोरयतुः।
श्लोकः 16
हे मातः, तदा त्वं साहाय्यं कृतवती। दुष्टानां बुद्धिः विपरीता जाता।
श्लोकः 17
तेन दुष्टानां मृत्युः अभवत्। हे मातः, मम मनोरथं पूरय।
श्लोकः 18
चण्डमुण्डौ यौ विख्यातौ, तौ हे मातः, क्षणेन संहृतवती।
श्लोकः 19
रक्तबीजः समर्थः पापी आसीत्। तेन देवमुनयः हृदये कम्पिताः।
श्लोकः 20
तस्य शिरः कदलीस्तम्भमिव छिन्नम्। हे जगदम्ब, पुनः पुनः त्वां नमामि।
श्लोकः 21
शुम्भनिशुम्भौ यौ जगत्प्रसिद्धौ, तौ हे अम्ब, क्षणेन बद्धवती।
श्लोकः 22
भरतमातुः बुद्धिं फेरितवती, येन रामचन्द्राय वनवासः कारितः।
श्लोकः 23
एवं रावणवधं त्वं कृतवती, सुरनरमुनीन् सर्वान् सुखं दत्तवती।
श्लोकः 24
को वा समर्थः तव यशोगुणगाने? निगमाः अनादिमन्तोऽनन्ताः वदन्ति।
श्लोकः 25
विष्णुः रुद्रश्च यस्याः आज्ञां मन्यन्ते, येषाम् त्वं रक्षाकारिणी।
श्लोकः 26
रक्तदन्तिका शताक्षी च, दानवभक्षिण्याः बहूनि नामानि सन्ति।
श्लोकः 27
दुर्गमं कार्यं पृथिव्यां कृतवती, अतः दुर्गा नाम सर्वैः लोकैः गृहीतम्।
श्लोकः 28
हे मातः, त्वं दुर्गाणांहरणी, कृपां कुरु। त्वं सदा सुखदात्री।
श्लोकः 29
यदा राजा क्रुद्धः मारयितुमिच्छति, वा मृगान् कानने घेरयति।
श्लोकः 30
यदा समुद्रमध्ये पोतः भज्यते, अतितूफानः, न कोऽपि सङ्गे।
श्लोकः 31
भूतप्रेतबाधा वा दुःखम्, दारिद्र्यं वा सङ्कटं वा।
श्लोकः 32
तव नाम जपतः सर्वं मङ्गलं भवति। नात्र कस्यापि सन्देहः।
श्लोकः 33
पुत्रहीनः यः आतुरः भ्राता, सर्वं परित्यज्य एनां पूजयेत्।
श्लोकः 34
यः नित्यमेतां चालसीं पठति, सः सुन्दरगुणैश्वर्ययुक्तं पुत्रं लभते।
श्लोकः 35
धूपादिकं नैवेद्यं च अर्पयति, सः अवश्यं सङ्कटरहितो भवति।
श्लोकः 36
यः मातुः भक्तिं सदा करोति, क्लेशः तं न आगच्छति।
श्लोकः 37
बन्दी शतवारं पाठं करोति, सर्वे बन्दीपाशाः दूरं गच्छन्ति।
श्लोकः 38
हे भवानि, रामसागरः प्रार्थयते, कृपां कुरु, मां स्वदासं जानीहि।
श्लोकः 39
समापनदोहा
प्रभोः हृदये नित्यनिवासार्थं पावनप्रार्थना चालीसायाः समाप्तिश्च।
हे मातः, तव सूर्यकान्तिः, मम रूपः अन्धकारः। मां डूबनात् रक्ष, यथा मां भवकूपे न पतेयम्।
श्लोकः दोहा 1
हे सरस्वति मातः, बलं बुद्धिं विद्यां च देहि। रामसागरः अधमः त्वामेव आश्रयं प्रार्थयते।
श्लोकः दोहा 2
Worship Guidelines & Chanting Benefits (Phalashruti)
प्रतिदिनं अथवा शुभतिथौ
ब्राह्मे मुहूर्ते सन्ध्याकाले च
घृतदीपः, धूपः, शुद्धपुष्पं, जलं च
- मानसिकशान्तिः, आत्मोन्नतिः, मङ्गलमयवातावरणम्
पृष्ठभूमिः
इदं स्तोत्रं हिन्दुधार्मिकपरम्परायां प्रसिद्धम्। परम्परया रामसागरकृतम् इति मन्यते। विद्यार्थिभिः विशेषतः पठ्यते येन बुद्धिवृद्धिः, विद्यासिद्धिः, विघ्ननाशः च भवति। अत्र सरस्वतीदुर्गयोः एकीकृतं स्वरूपं स्तुतम्।
अस्य पाठस्य विषये
रचयिता: Ram Sagar
ज्ञातव्य-विशेषः
रचनाकारः
– अस्य चालिसायाः रचयिता रामसागरः (Ramasagara) इति कविः। अन्तिमदोहायाम् 'राम सागर अधम को आश्रय तू ही देदातु' इति स्वनाम निर्दिष्टवान्।
संरचना
– इदं स्तोत्रं चालिसापद्धत्या निबद्धम्। आदौ दोहा, ततः चत्वारिंशत् (४०) चौपाइयः, अन्ते पुनः दोहा इति समाहारः। अतः एकचत्वारिंशत् (४१) श्लोकाः सन्ति।
पौराणिकसन्दर्भाः
– अत्र वाल्मीकेः, कालिदासस्य, तुलसीदासस्य, सूरदासस्य च कथा उल्लिखिता (७-११ श्लोकाः)। ते सर्वे सरस्वतीकृपया प्रसिद्धिं प्राप्ताः। मधुकैटभौ, चण्डमुण्डौ, रक्तबीजः, शुम्भनिशुम्भौ च दैत्याः देव्याः बलेन निहताः (१६-२३ श्लोकाः)। भरतमातुः बुद्धिभ्रमणम् (२४) रावणवधः (२५) च वर्णितः।
फलश्रुतिः
– अस्य पाठेन पुत्रप्राप्तिः, दारिद्र्यनाशः, बन्धनमोक्षः, भूतप्रेतबाधानिवृत्तिः च भवति (३४-३९ श्लोकाः)। विशेषतः बन्दिनः (कारागारस्थाः) सप्तवारं पाठं कुर्युः इति निर्देशः।
देवीमहिमा
– अत्र सरस्वती दुर्गा च एकीकृता। दुर्गमकार्यहरणात् 'दुर्गा' नाम प्राप्तम् (२९ श्लोकः)। सा वीणाधारिणी, हंसवाहिनी, चतुर्भुजा च वर्णिता (२-४ श्लोकाः)।
Saraswati
हिन्दूधर्मःतः अधिकम्
सर्वं पश्यतसम्बद्धशिक्षाः
सैव शिक्षा, विविधपरम्परासु प्रतिध्वनिता
