शांतिनाथ, शांतीचे अधिष्ठाता

शांतिनाथ यांच्या जन्मापूर्वी हस्तिनापूर नगरी एका भयंकर साथीच्या रोगाच्या विळख्यात होती, ज्यावर कोणताही उपाय चालत नव्हता. इक्ष्वाकू कुळातील राजा विश्वसेन आणि राणी अचिरा यांनी दीर्घकाळ पुत्रप्राप्तीसाठी प्रार्थना केली होती. आपले राज्य वर्षानुवर्षे दुःख सोसताना पाहत ते प्रार्थना करत राहिले. बालक राणीच्या गर्भात प्रविष्ट होताक्षणी साथ एकदम नाहीशी झाली, आणि जशी ती अचानक आली होती तशीच शांती, म्हणजे शांती, भूमीवर अचानक स्थिरावली, असे परंपरा मानते. गर्भधारणेच्या त्या क्षणापासूनच बालकाचे नाव शांतिनाथ, म्हणजे शांतीचे स्वामी, ठेवण्यात आले. पुढील आयुष्यात हे नाव केवळ अधिक गहिरे होत गेले. त्यांचे जीवन, पूर्वी आणि नंतरच्या तीर्थंकरांप्रमाणेच, कल्पसूत्रात नोंदले आहे आणि आचार्य हेमचंद्र यांच्या त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरितच्या पाचव्या पर्वात पुन्हा सांगितले आहे.

शांतिनाथ असाधारण प्रज्ञा, सौम्यता आणि करुणा असलेले राजपुत्र म्हणून वाढले. त्यांचे हे गुण राजदरबाराला त्यांच्या राज्याची व्याप्ती किती वाढेल याचा अंदाज बांधता येण्याआधीपासूनच दिसत होते. वयाच्या पंचविसाव्या वर्षी त्यांना केवळ राज्य नव्हे, तर चक्रवर्ती हे पद प्राप्त झाले. हा सार्वभौम सम्राट होता, ज्याची सत्ता ज्ञात जगातील सहा खंडांवर पसरलेली असल्याचे मानले जाते. त्यांचा कारभार अहिंसेवर उभ्या असलेल्या समृद्धी आणि नैतिक शासनाचा काळ म्हणून स्मरला जातो. प्रचंड ऐहिक सत्ता हातात असूनही त्या सम्राटाने जिंकण्यासाठी जिंकण्याऐवजी संयम आणि करुणा निवडली. जैन परंपरा त्यांना अशा दुर्मीळ व्यक्तींमध्ये गणते ज्यांनी एकाच आयुष्यात तिहेरी मान धारण केला: चक्रवर्ती, सार्वभौम सम्राट; कामदेव, परम सौंदर्य आणि सद्गुणाचे प्रतीक; आणि अखेरीस तीर्थंकर. त्यांचा प्रवास दाखवतो की ऐहिक सार्वभौमत्व योग्य रीतीने वापरले तर ते मुक्तीच्या वाटेपासून अडथळा न ठरता त्या वाटेवरील पाऊल ठरू शकते.

वृद्धापकाळापर्यंत चक्रवर्ती म्हणून राज्य केल्यावर शांतिनाथ वयाच्या पन्नासाव्या वर्षी जैन साधू झाले. त्यांनी विशाल साम्राज्याचा त्याग करून कठोर तपश्चर्या स्वीकारली. ज्या सिंहासनावर आपण न्यायाने राज्य करू शकतो हे दशकांच्या कारभाराने सिद्ध केले होते, त्यावर उर्वरित आयुष्य घालवण्यापेक्षा त्यांनी हा मार्ग निवडला. पूर्वीच्या राजवटीने जी कर्तव्ये सोपवली होती ती पूर्ण झाल्यावर, त्यांनी अशा साधनेकडे वळण घेतले ज्याला कोणत्याही राज्यासमोर सिद्ध करण्यासारखे काही नव्हते. होते ते फक्त शुद्ध करायचे एक आत्मे. दीर्घ उपवास, मौन आणि अखंड ध्यान त्यांनी साम्राज्यशासनात जितक्या सूक्ष्मतेने हाताळले होते तितक्याच सूक्ष्मतेने स्वीकारले.

केवलज्ञान प्राप्त झाल्यावर शांतिनाथांनी सर्वात प्रथम इंद्रियनिग्रहाच्या साधनेचा उपदेश केला. त्यांच्या शिकवणीनुसार चिरस्थायी शांती बाह्य परिस्थिती शांत करण्याने नव्हे, तर स्वतःच्या मनातील खळबळीवर प्रभुत्व मिळवण्याने सुरू होते. हा विजय सहा खंडांवरील कोणत्याही विजयापेक्षा अधिक कठीण होता. ज्या नावाने एकदा साथीचा अचानक अंत झाला होता, त्याच नावाने आता एका अधिक अंतर्गत प्रकारच्या संकटाविषयीची शिकवण दिली गेली. ते संकट म्हणजे अप्रशिक्षित इंद्रियांची अस्वस्थता, जी सतत एका किंवा दुसऱ्या लालसेकडे ओढत असते. ही अस्वस्थता त्याच साधनेने शांत होऊ शकते, जिने एकेकाळी राज्याचे दुःख शांत केले होते, असे शांतिनाथांचे म्हणणे होते. ते सोळावे तीर्थंकर झाले. त्यांचे चिन्ह हरीण, मनाच्या शांत अवस्थेतील सौम्यता आणि सतर्कतेचे प्रतीक बनले: चिंताग्रस्त नसून जागरूक, निष्काळजी नसून शांत, आणि धोक्याची जाणीव ठेवणारे, पण त्याला बळाने सामोरे जाण्याची गरज न वाटणारे.

जैन भाष्यकार अनेकदा शांतिनाथांच्या ऐहिक नोंदी आणि त्यांच्या चिन्हातील विसंगती दाखवतात. एकीकडे सहा खंडांचे अधिपती, ज्यांच्या सैन्यांनी तत्त्वतः वाटेत येणारे काहीही जिंकले असते, आणि दुसरीकडे त्यांच्यासाठी नंतर निवडलेले चिन्ह, हरीण. हरीण जैन प्रतिमाशास्त्रातील सर्वात सौम्य आणि सर्वात कमी आक्रमक प्राण्यांपैकी एक आहे. ही विसंगती दुर्लक्षाचा परिणाम नसून संपूर्ण मुद्दा आहे, असे मानले जाते. जो चक्रवर्ती जिंकण्याऐवजी संयमाने राज्य करतो, ज्याच्या हाती सहा खंडांवर सर्वोच्च ऐहिक सत्ता होती आणि ती त्याने नष्ट करण्याऐवजी उभारण्यासाठी वापरली, त्याला सत्तेच्या कच्च्या आणि कल्पनेपलीकडील प्रमाणाऐवजी तिच्या वापराचा दर्जा दर्शवणारे चिन्ह मिळते. हरीण धोका न देता पाहते, आक्रमकता न करता हालचाल करते, आणि धोक्याचा प्रसंग स्वतः घडवण्याऐवजी त्याने दचकते. जैन शिकवण या गुणांना शांतिनाथांच्या प्रत्यक्ष राजवटीचे अधिक खरे चित्र मानते. सैन्ये, सिंहासने किंवा विजय यांच्या कोणत्याही प्रतिमेने ते दिले नसते.

आज शांतिनाथ सर्वाधिक पूजल्या जाणाऱ्या तीर्थंकरांपैकी एक आहेत, कारण त्यांच्या नावाचा उपयोग संरक्षणासाठी केला जातो. भक्त त्यांना समर्पित शांति स्तवन हे स्तोत्र म्हणतात, आणि आजारपण, साथीचे रोग आणि संकटांपासून मुक्ती मिळावी म्हणून विशेषतः त्यांच्या मंदिरांत जातात. यातून ते त्यांच्या गर्भधारणेच्या क्षणी त्यांच्या उपस्थितीचा आणि दुःखाच्या समाप्तीचा जो संबंध होता, तो पुढे नेतात. इतके थेट विशिष्ट प्रकारच्या मुक्तीशी जोडलेले नाव फार थोड्या तीर्थंकरांना लाभले आहे. आणि त्या संबंधाला त्यांच्या गर्भधारणेच्या नेमक्या क्षणापर्यंत मागे नेऊन शोधता येते, नंतरच्या कोणत्याही शिकवणीपर्यंत किंवा चमत्कारापर्यंत नव्हे, असे मोजक्याच तीर्थंकरांच्या बाबतीत घडते.